Thương xác với Dạ-Lư Hương

Về tiểu thuyết

Gieo gió gặt băo

Đỗ Tấn

(tiếp theo VS số 8, 9 và hết)

Giữa Nho và Hảo, ai là chánh phạm ?

Tôi đă cố gắng tŕnh bày trên căn bản nhân tính để gở tội cho Liên, người mà anh D.L.H. đă buộc là ṭng đảng gây ra cơn băo tố trong cái gia đ́nh hiếm hoi về đường con cái Nho-Hảo.

Nhưng đến khi đặt câu hỏi: giữa Nho và Hảo, ai là chánh phạm th́ thật là rắc rối.

Thường thường người ta đă dùng những biện pháp sau này để truy nguyên và quy kết tội lỗi cho một người: t́m những nguyên do xa và những nguyên do gần, t́m những khởi ủy tội lỗi từ bên trong và bên ngoài, t́m những ảnh hưởng của bối cảnh và môi trường sinh hoạt; cơ sở trên những luận cứ và bề sâu đó xong rồi c̣n phải xét tội nhân về phương diện tâm lư, xă hội, phong tục, tập quán v.v... Nhưng đứng về phương diện pháp luật, lúc nào người ta cũng cơ sở từ cái bắt đầu của hành động, tức là mưu toan, do lai tội lỗi (prémédition).

Do lai của cơn băo tố trong gia đ́nh của Nho-Hảo là ǵ ? Là cái ư định ngông cuồng của Hảo muốn bẫy chồng và cháu để bắt con sau này. Hảo không thể tự bào chữa rằng đă hành động trong mưu toan như thế là v́ sợ mất chồng v́ trên thực tế, như anh Dạ-Lư Hương đă biết, Nho trước đó „không phải là người chồng hoàn toàn trong sạch, nghĩa là có „nhảy dù“ nhiều lần trước sự thông cảm rộng răi của vợ“, mà gia đ́nh đó vẫn không đổ vở, tan nát, mà Hảo vẫn không mất chồng. Giả thử Hảo cứ thật t́nh thương cháu, thản nhiên „v́ cháu“ mà ăn mặc, chưng diện cho Liên với không một ác ư nào hết, nếu sau này tội lỗi có xảy ra giữa Nho và Liên th́ Hảo không có tội vạ ǵ trực tiếp. Đàng này Hảo ăn mặc chưng diện cho Liên với một ác ư, con đường tội lỗi sa đọa của Liên và Nho là con đường do Hảo sắp sẵn, mưu toan. Thế th́ Hảo không thể chạy đường nào cho khỏi nắng được, huống chi về sau c̣n biết bao nhiêu mưu toan, tính toán nữa; và những mưu toan, tính toán đó của Hảo đă lôi cuốn theo bên ḿnh bao nhiêu người tội lỗi: bà đỡ nhà hộ sinh, con Lầu, thằng Mô-rít. Về những tội trạng của hảo, người ta có thể buộc nàng về hai phương diện: xă hội và gia đ́nh. Về phương diện xă hội, Hảo đă mưu toan sập bẫy và vi phá tiết hạnh của một người con gái. Về phương diện gia đ́nh, Hảo đă gài bẫy để dẫn dắt cháu gái của ḿnh vào con đường vô luân. Và đứng về phương diện xă hội, Hảo c̣n mắc những tội trạng khác nữa cũng không kém phần quan trọng mà tôi đă nói ở trên: mua chuộc và mưu toan với một người đàn bà đỡ làm giấy khai sanh giả làm sai lạc bộ tịch có liên quan đến thân phận một con người (dù con người đó là một đứa bé mới sinh), mua chộc và mưu toan với con Lầu (đứa ở gái của Liên) cướp con người khác một cách trái phép. Những tội danh đó, đứng về phương diện pháp lư rất nặng mà bất cứ quan ṭa nào, dù có rộng răi đến đâu cũng không thể tha thứ được.

Nhưng nói như vậy chỉ là đứng về phương diện pháp lư để truy nguyên những tội danh của can phạm. Ở nhiều mặt khác người ta vẫn thấy – tôi đồng ư một phần nào với anh Dạ-Lư Hương và tôi chắc anh B́nh-Nguyên Lộc cũng như vậy – Hảo là một người đàn bà đáng thương. Họ B́nh khi bày ra những tội lỗi của Hảo đă lưu ư đến điểm đó rất nhiều. V́ lưu ư đến điểm đó cho nên anh đă không thôi để cho Hảo luôn luôn bức rức, đau khổ, hối hận về những hành động của ḿnh. Thương Liên rồi lại ghen Liên, rồi lại ân cần xoa dịu với Liên, rồi lại thù oán Liên và cuối cùng ôm lấy Liên mà khóc, tất cả những trạng huống tâm lư đó không phải là không có dụng ư của tác giả và làm nhẹ tội cho Hảo rất nhiều.

Và Nho ? Về nhân vật nầy anh D.L.H. viết: „B́nh-Nguyên Lộc đă đặt động cơ chính của cốt chuyện là nỗi lo sợ tuyệt tự của Nho nhưng lại tỏ ra lúng túng giữa nỗi lo sợ nói trên và sự đ̣i hỏi của dục vọng đang sống mạnh trong người Nho“.

Ta thử gở lần từng mối của G.G.G.B. Trước hết, mở đầu cuốn sách, ta thấy cả hai vợ chồng Nho đều rất „thèm“ con. Qua những lần đi chơi, xem chiếu bóng, qua những đêm đầu ấp tay gối, ư tưởng đó vẫn ngự trị trong đầu óc hai người. (Tôi nói hai người để chứng tỏ rằng không phải chỉ có ḿnh Nho là nạn nhân, là nô lệ của những tư tưởng hủ nho, mà chính Hảo cũng vậy. Dù không nói ra, dù có tiến bộ đến đâu, Hảo cũng không sao khỏi sợ tiếng đời thường bảo „cây độc không trái, gái độc không con“, hay là lời nhiếc mắng thường t́nh của người đời „đồ quân vô hậu, tuyệt tự“). Nhưng từ khi Liên xuất hiện và được Hảo trang điểm, chưng diện th́ cái ư tưởng đó bị lu mờ đi để cho những ám thị dục t́nh chồm lên và ngự trị trong đầu Nho. Như thế, cái đầu mối của G.G.G.B. vẫn là vấn đề con cái. Tư tưởng này về sau được biểu hiện sâu đậm hơn nữa ở câu nói của Nho „nếu Hảo chết th́ ta sẽ mất đứa bé luôn“ (trang 255). Và không cứ ǵ Nho, ngay cả Hảo ở trang cuối cùng cũng đă thốt lên một lời nói mang những xót xa, thèm khát tương tự: „Rồi hai người (Liên và Hảo) cúi xuống mà hôn đứa con như là của chung ấy, nó đă ngủ kh́ trên giường. Hảo chỉ dám hôn bàn chân nó thôi, vừa hôn vừa nói:

-  „Cho chị ké một chút“.

Nhưng con người không phải là thần thánh. Tôi rất tiếc không đủ phương tiện để tổ chức một cuộc điều tra rất bí mật, rất kín đáo mà người phát biểu những điều xấu của ḿnh không bao giờ bị phỉ nhổ, tai tiếng (do những kẻ đạo đức giả) để được biết đích thực xem có mấy người đàn ông trong sạch hoàn toàn về cả hai phương diện xác thịt và tâm hồn, nhất là ở trong xă hội ta, trước ngày có đạo luật gia đ́nh. Về xa, hồi c̣n B́nh Khang, Kim Chung, hồi c̣n sách báo khiêu dâm tràn ngập phố đường, và ngay cả bây giờ nữa, để trả lời cho anh Dạ-Lư Hương, một con người mà tôi tin rất là đạo đức, để anh ấy biết rằng số đàn ông trong sạch, trung thành với vợ con, tính theo tỷ lệ phần trăm, có thể đếm được trên đầu ngón tay.

Nói như vậy không có nghĩa là bảo Nho hoàn toàn không có tội lỗi ǵ trong những hành động „nhảy dù“ nhiều lần trước hay vụn trộm với Liên sau nầy. Nho rất có tội lớn nhưng đồng thời Nho cũng chỉ là cái sản phẩm truyền kiếp của con người nói chung, và của xă hội bán phong bán thực nói riêng.

C̣n bảo sau này Nho lơ là với Hảo, Nho bỏ phế gia đ́nh „Nho đă làm lớn chuyện việc bắt gặp Hảo thân mật với Mô-rít để gán cho vợ cái tội ngoại t́nh, để tạo cho ḿnh cái lư do vững chắc nhứt giúp anh loại ra khỏi cuộc đời mới cái chướng ngại vật quan trọng - người vợ lớn đă v́ anh mà hy sinh trọn cái hạnh phúc dày công xây đấp“ như anh D.L.H. đă nói th́ quả thật tội cho Nho. Ta hăy đọc những đoạn sau này ở đầu, ở giữa và ở gần cuối tập sách khi bắt gặp sự cười cợt của Mô-rít đối với Hảo, th́ thấy rơ ḷng dạ Nho đối với Hảo trước sau như thế nào:

Nàng (Hảo) ngậm ngùi nhớ lại một đêm vào mười năm về trước, Nho cũng vuốt tay lên tóc nàng như bây giờ để nói những điều mới lạ, nàng nghe lần đầu trong đời nàng, nghe say mê. Cái phút thần tiên mười năm trước, đêm nay như trở về ...

Nho đă nói „Em ơi, anh muốn có phép mầu, nhốt giây phút thần tiên nầy vào một chiếc lọ con, như lọ nước hoa, rồi mười năm sau, ta mở nút lọ ra. Chừng đó mùi vị của đêm tân-hôn nầy sẽ thoang-thoảng đưa lên, rồi ta sẽ t́m thấy lại h́nh ảnh, màu sắc, tiếng động của đêm hôm nay

Ở giữa sách: „Nho quan-sát vợ th́ thấy Hảo có vẻ bơ-phờ. Ông thương vợ hơn bao giờ cả, và thấy dầu sao Hảo cũng c̣n tốt bụng đối với Liên. Ông có biết đâu rằng nguyên-động-lực chánh xui Hảo hy-sinh chịu cực-khổ với Liên là đứa bé mà bà mong-mỏi và xem như là của bà rồi; Liên đối với bà chỉ là một con vật trung-gian, như là thớ thịt của con heo gạo cần cho con sán tượng-h́nh ...“

Và khi bắt gặp có tiếng cười cợt của Mô-rít và Hảo ở trong nhà giấu con: „ Bỗng ông (Nho) nghe giọng một-người trai trẻ nói lên câu ǵ đó, rồi tiếp theo là tiếng cười ḍn rụm và trong trẻo của vợ ông.

Nho kinh-ngạc chỉ có vài giây thôi, rồi nghe bủn-rủn cả tay chơn. Ư-nghĩ vợ ông phản bội ông, từ thuở giờ chưa hề hiện ra trong trí ông, v́ vậy khi nghe sự lạ sau cánh cửa kín ấy, ông choáng-váng cả người như vừa bị tường sập đè lên người ông....

Nho đau-xót khôn cùng mà thấy người đờn-bà mà ông không dám phụ-bạc mặc dầu đă có một người yêu làm tṛn sứ-mạng hơn người đờn-bà ấy, là đẻ cho ông một đứa con trai, thấy ngự́ đờn-bà ấy lại thất-tiết trong khi ông v́ t́nh thế éo-le không về nhà được.

Tất cả những sự thể mà anh B́nh đă mô tả trên đây chứng tỏ cái ǵ ? - Chứng tỏ rằng: Nho không bao giờ bạc bẽo đối với vợ, và trái lại anh c̣n yêu nhiều, v́ yêu nên cả ghen và v́ cả yêu và ghen nên trước cảnh tượng đó, người anh đă tháo mồ hôi, tay chơn anh bủn rủn. Tôi tưởng một người không c̣n yêu vợ, sẽ hành động rất kế hoạch „Nho không phải là người thâm lắm, người hành-động có phương-pháp lắm“ như họ B́ng đă nói ở trang 272. Và anh cũng không lấy đó làm lư do để bỏ vợ. Thế th́ Nho đâu có „làm lớn chuyện việc bắt gặp Hảo thân mật với Mô-rít“ như anh Dạ-Lư Hương đă nói ?

Và nh́n lại toàn tập sách, ta thấy Nho, Hảo, Liên chỉ là những kẻ đáng thương v́ họ là những con người, những con người sống thật, xấu có, tốt có. Liên hành động sai lạc là v́ nông nổi ở cái tuổi lỡ th́, Nho bừa băi và xấu nết là v́ bị đè trĩu bởi một tư tưởng hủ nho và v́ dục t́nh thúc đẩy theo thói t́nh, Hảo mưu mô chước lược là v́ sợ mất chồng và một phần v́ sợ tiếng đời „cây độc không trái, gái độc không con“ là một biến thể của tư tưởng hủ nho „bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại“. Ngoài ra c̣n những nguyên cơ, động ủy khác nào ai biết được, ví dụ như cả Hảo lẫn Nho đều lo sợ ngấm ngầm rằng cả cái cơ nghiệp của hai người rồi sau này không có ai hưởng. Thêm vào đó là hoàn cảnh xă hội, là phép tắc nhà nước (chưa băi bỏ chế độ đa thê) v.v.

Nhưng nói như thế th́ ai đă gieo gió đây ? ai đă gặt băo đây ? Chính anh B́nh, nếu có đặt vấn đề sai chăng là sai ở chỗ này. Tôi thấy cả 3 người Liên, Hảo, Nho mỗi người đều có gieo gió và cả ba đều đă gặt băo. Cả ba đều đă hành động sai lạc, đều đă có những ngôn ngữ, cử chỉ thấp hèn của con người và cả ba đều đă phải chịu đựng những dằn vật, những đau khổ, những xót xa do những hành động sai lạc và thấp hèn của họ đẻ ra.

Nhưng rồi sau cơn băo tố tất có thanh b́nh. Những lời nói cuối cùng của Liên cho phép chúng ta hy vọng điều đó. Liên sẽ thanh minh cho Hảo và chắc chắn là Nho sẽ nghe, nếu không v́ Liên mà nghe th́ sẽ v́ bé Nhă mà nghe: Không có đổ vở hoàn toàn trong một hoàn cảnh như vậy tức là hạnh phúc (hiểu theo nghĩa tương đối). Trong G.G.G.B., anh B́nh đă khéo đóng lại một chân trời và để cho người đọc hiểu ngầm những nhân vật của anh đều là đáng thương nên họ sẽ tự mở ra cho ḿnh một chân trời khác. Họ B́nh đă rất công b́nh và đă rất nhân ái v́ Liên sẽ thanh minh cho Hảo để Hảo khỏi mất chồng, Nho muốn có con th́ anh đă có con, bé Nhă vẫn ở yên với mẹ nó, và Liên, rất hiểu thân phận ḿnh nên đă hành động rất phải lẽ và rất đáng quư.

 

Đỗ Tấn

 

(Vui Sống số 10, từ 11.11 đến 17.11.1959)