VĂN NGHỆ

 

NÊN MÊ SAY VĂN NGHỆ

hay cóc cần văn nghệ ?

B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

Xem lịch sử Trung Hoa, ta thấy mỗi lần văn nghệ xứ ấy lên cao tuyệt đỉnh là mỗi lần quốc gia đó bị xâm lăng.

Sự cực thịnh của văn nghệ, báo động cho bước suy đồi của một dân tộc:  La-Mă trong thời thiên đô về Ravenne, nhà Tống trong thời thiên đô về Hàng-Châu, nhà Minh trong thời nhường bước cho rợ Nguyên.

Là v́ khi văn nghệ lên đến cái ngọn cao vút th́ nó đẹp ghê hồn, và con người chỉ thích ngồi đó mà ngắm nó.  Cả một quốc gia, cả một dân tộc trở nên ủy mị v́ văn nghệ.  Người ta vùi đầu trong văn nghệ, sống v́ văn nghệ.

Làm sao mà triều đ́nh La-Mă ở Ravenne, triều đ́nh Tống ở Hàng-Châu, triều đ́nh Minh, khỏi sa đọa khi mà từ bài thơ, bức tranh, cho đến cái lọ sứ, đôi dép da đều lộng lẫy chất nghệ thuật?  Họ bận thưởng thức của quí ngàn năm mới có ấy, cho đến quên cả luyện quân, cày ruộng.

Cái nầy kéo lôi cái nọ, và khi thơ đẹp th́ vật dụng cũng đẹp mà rượu cũng ngon.  Nên chi thưởng thức văn nghệ là bước đầu của kiếp tận hưởng cuộc đời, mà tận hưởng cuộc đời là đi vào sa đọa.

Thế không nên mê say văn nghệ à?

Không, cho chí các bộ lạc tiền sử, ở hang ở lỗ mà cũng đă làm văn nghệ rồi.  Một dân tộc không làm và không hưởng văn nghệ là một dân tộc thô lổ.

Lư tưởng là văn nghệ không lên quá cao về mặt nghệ thuật.  Văn nghệ sẽ vừa đủ cho con người khỏi cục mịch, nhưng không đủ cho con người ủy mị.

Nhưng lư tưởng ấy, dân tộc nào đạt được trải qua lịch sử?  Chưa dân tộc nào đạt được cả.  Văn nghệ là thứ ǵ có đời sống như là một cái cây, một con vật: nó sanh ra, trưởng thành, lên cao hết sức rồi tàn lụn.  Chưa bao giờ ai ngăn văn nghệ lên đến đỉnh được cả.

Trái lại nữa, người ta c̣n cố cày cục để thổi nó lên tận ngọn, v́ con người văn nghệ sĩ chỉ có hoài bảo ấy thôi, không làm thế, họ mất ăn, mắt ngủ.

Vậy làm sao cho văn nghệ khỏi ủy mị?  Cứ bằng theo lập luận của chúng tôi trên đây th́ không có thể nào được cả, v́ văn nghệ sẽ ủy mị khi lên tận đỉnh, mà nó sẽ leo lên tới đó, không kíp th́ chầy.

Nhưng nếu đặt vấn đề một cách khác th́ ta sẽ thấy rằng ta có lối thoát.  Đặt như thế nầy: „Có nên say mê văn nghệ, hay cóc cần văn nghệ?“

Đó là vấn đề đặt ra trên đầu bài.  Cóc cần th́ hẳn là không nên, v́, như đă nói, văn nghệ mài dũa con người cho hết thô.

C̣n say mê?  Khi người dân say mê văn nghệ th́ họ sẽ ủy mị chắc chắn khi văn nghệ lên cao tột độ.  Ở đây ta thấy rơ là chính con người ủy mị, chớ không phải văn nghệ ủy mị.

Chỉ có cuộc sống động mới tránh cho con người được sự ủy mị v́ quá mê say văn nghệ mà thôi.

Sử Trung Hoa chép rằng năm mươi năm sau khi chiếm được Trung Hoa, người ta kinh ngạc mà thấy các tướng Mông Cổ của trào Nguyên đâm ra ngâm thơ vịnh phú, chơi chim và cây cảnh non bộ.  C̣n đâu thời phi ngựa trên bắc thảo và hơ ấm thịt sống dưới yên?  Các tướng nhà Nguyên thô lổ đă bị văn nghệ đẹp rực rỡ của Trung Hoa chiếm ḷng, như một cậu trai nhà quê mới ra tỉnh, say ngây ngất trước một cô gái chợ phấn son, áo màu.

Đó là phần người thưởng thức.  Riêng con người văn nghệ cũng phải sống động.

Con người văn nghệ đành là phải say mê văn nghệ, nhưng họ vẫn phải hoạt động lao lực, nếu không, sự vùi đầu trong văn-thơ-nhạc-họa sẽ đưa ủy mị tinh thần của họ vào văn nghệ phẩm của họ ngay.

 

B́nh-nguyên Lộc

VUI SỐNG Số 5

Tuần lễ từ 07 - 13.10.1959        

 

 

           

© Binhnguyenloc.com