Thương-xác với B́nh-Nguyên Lộc

Về tiểu-thuyết

Gieo gió gặt băo

Dạ Lư-Hương

(tiếp theo và hết)

Tác giả muốn biến Liên thành nạn nhân của Hảo để chứng minh rằng “Không phải cô vợ bé nào cũng là hạng âm mưu giựt chồng của người ta cả đâu và có những người bị xô vào cảnh làm bé một cách đáng thương”. Chúng tôi đồng ư với tác giả rằng ở xă hội có những kẻ bị bắt buộc làm vợ bé và phải sống đau khổ đến chết v́ cuộc đời làm bé ấy.

Nhưng trường hợp của Liên với những hành động từ đầu đến cuối của nàng đă không đủ sức minh oan cho nàng và trút mọi trách nhiệm lên đầu Hảo.

Đành rằng Liên có bị động trong sự bố trí khá tinh vi của Hảo nhưng Liên cũng đă tự ḿnh làm hư hỏng cuộc đời của ḿnh một cách dễ dàng quá. Đáng lư ra, v́ là con nhà gia giáo, v́ đă lớn tuổi, Liên có nhiều nghị lực tinh thần hơn để tránh được một cuộc sắp xếp cho lửa gần rơm, tránh được một sự sa ngă có tính chất vô luân dưới mắt của người ở cái xă hội nầy. Và nếu lúc ở Vũng Tàu, Liên không tự chủ được ḿnh do những hành động khêu gợi “nhà nghề” của Nho th́ sau phút lỡ lầm, Liên phải tuyệt đối giữ ḿnh không đi vào con đường nhơ nhớp cũ. Trái lại, Liên đă buông trôi ḿnh theo gịng nước đục, dối nhà lên Sàig̣n nhiều lần, để tiếp tục thỏa măn xác thịt với Nho và cuối cùng phải mang lấy hậu quả tất nhiên của việc ái ân vụng trôm. Liên không thấy trách nhiệm của ḿnh, không thấy rằng “mưu sự tại Hảo” mà “thành sự” phải tại Liên, chỉ thấy oán hận Hảo nên đă dựa vào ưu thế của ḿnh đối với Nho để giựt chồng của cô.

Liên đă lư luận rằng: “Cả một đời em đă bị bẻ găy… mà không phải anh bẻ v́ thú tánh mà Hảo bẻ để mưu lợi riêng. Phải, Hảo đă dùng anh làm cái bàn tay gián tiếp để bẻ găy cuộc đời em …” (trang 196) để quyết bắt luôn Nho. B́nh-Nguyên Lộc lại che chở thêm:

Nàng chỉ hạnh phúc trọn vẹn khi nào Nho ở đây luôn với nàng. Trước th́ nàng không dám nghĩ thế nhưng từ hôm suy ra được ác tâm của Hảo, ḷng nàng thấy ư muốn đó không tội lỗi ǵ nữa cả. Người ta đă hại nàng th́ nàng tự vệ, chỉ có thế thôi.” (trang 189). Liên phải tự vệ hay giữ độc quyền Nho như nàng đă bộc lộ ở trang 190: “Ai cũng muốn giữ độc quyền cả mà chỉ một ḿnh em là giữ được thôi.” Tự vệ như thế nào khi mà đ̣n đánh đă qua rồi và chính ḿnh đă tự nguyện chịu cái đ̣n ấy ? Rơ ràng là Liên đă t́m lư lẽ ngụy biện cho hành động quyết giữ độc quyền Nho của nàng. Tác giả không biện hộ nổi cho những hành động của Liên từ chuyện khiêu khích đầu tiên (từ trang 114 đến 118) đến việc buộc Nho phải đến ở luôn với nàng (trang 178) và việc quan-trọng hóa vụ Hảo tự nhận làm mẹ Nhă trong khai sanh (từ trang 194 đến 196). Và chính những hành động nói trên ở các đoạn sau đă làm mất nhiều cảm t́nh của độc giả đối với nàng ở đoạn đầu, đă không làm cho độc giả tin được rằng Liên là “kẻ bị xô vào cảnh làm bé một cách đáng thương”.

Liên là kẻ có trách nhiệm thứ hai trong việc ân ái với Nho chớ không phải Hảo. Liên cũng là kẻ có trách nhiệm trong việc làm cho t́nh h́nh căng thẳng, tạo ra cuộc đấu trí giữa đôi bên và nhứt là Liên đă dùng ưu thế của ḿnh để buộc Nho có những thái độ và hành động trái lư nếu không trốn tránh được tội “tùng đảng” cùng “chánh phạm”.

Nên đánh giá đúng mức tội lỗi của Hảo

Trong suốt tác phẩm tác giả đă cố xây dựng Hảo thành kẻ đă “gieo gió” nên phải “gặt băo”. Nhưng tác giả cũng lại làm cho độc giả thấy rằng Hảo chỉ là kẻ bị thúc đẩy làm việc ác. Trước sự đ̣i hỏi gắt gao của chồng với những lư do vững chắc, bị đảo lộn trước cảnh hạnh phúc gia đ́nh bị lung lay, Hảo đă phải đối phó và tội lỗi do nàng gây ra chỉ là những hành động tự vệ của một kẻ bị mắc vào một t́nh thế phải vẫy vùng t́m lối thoát. Và nếu không gặp phản ứng và sự khiêu khích của Liên trước sự phản bội của chồng, nghĩa là nếu không gặp phải t́nh thế đổi thay, khác hơn sự dự định ban đầu, Hảo đă dừng chơn ở bước đầu của tội lỗi và đă có nhiều cách để chuộc tội đối với Liên. Phương chi, tác giả cũng đă nhận rằng nàng đối với Liên có nhiều t́nh cảm, nhiều cử chỉ chân thành và luôn luôn ư thức được việc làm sai của ḿnh.

Sự đ̣i hỏi của Nho đă làm Hảo hết sức khổ sở như bất cứ người vợ tao khang nào. Nàng đă hành động để chận đứng tai họa lớn nhứt đối với nàng tại ngưỡng cửa nhưng nàng đă tính sai nước cờ. Tội lỗi do nàng bố trí và tuy không phải do nàng hoàn toàn chủ động và trực tiếp gây ra cũng đă dày ṿ nàng đến cực độ. Và cuối cùng, nàng phải đơn phương gánh lấy cái h́nh phạt nặng nề nhứt đối với người đàn bà: mất chồng v́ cái tội ngoại t́nh, một tội lỗi mà nàng bị chồng gán cho trong một hoàn cảnh không minh oan được.

Sự bất công của tác giả lộ liễu quá ! Nhiều độc giả  - nhứt là độc giả phái yếu hay nói rơ hơn những nữ độc giả chưa từng làm bé và đang lo sợ trước muôn ngàn h́nh thức biến tướng của nạn vợ bé hiện nay - đă phản đối sự thiên lệch nầy. Họ không nói Hảo hoàn toàn có tội nhưng họ cho rằng chính Hảo mới là nạn nhân đáng thương của tư tưởng đa thê của chồng. Nàng không thể trốn tránh tội lỗi nhưng phải được hưởng trường hợp giảm khinh và đáng lư Nho là kẻ phải thay Hảo mà chịu tất cả những hậu quả của ḷng ham muốn không đáy của anh ta.

Chúng tôi hiểu rằng tác giả muốn minh oan trường hợp làm bé của Liên để minh oan cho nhiều trường hợp làm bé “bị bắt buộc” của nhiều người khác nên phải trừ cô vợ lớn. Và tác giả lại muốn t́m một giải pháp hợp lư (chớ không t́nh cờ như giải pháp Nhất Linh trong Đoạn Tuyệt) và hợp pháp (từ khi chế độ đa thê bị chính thức băi bỏ bởi luật gia đ́nh).

Nhưng cái giải pháp mà tác giả xem như hợp lư nhất về kỹ thuật và chuẩn bị chu đáo với sự xuất hiện khá “hợp lư” của một nhân vật mới - Mô-rít - ở đoạn sau cùng với một trách vụ đặc biệt: mở cửa cho tác giả ra không hợp lư, dưới mắt một số người, về phương diện nhân sinh quan.

*

*       *

Như trên chúng tôi có nói qua, xét về nghệ thuật viết tiểu thuyết, “Gieo gió gặt băo” là một thành công khá lớn của B́nh-Nguyên Lộc. Trước đây, khi “Đ̣ dọc” ra đời, một số người thất vọng v́ những khuyết điểm khá nặng nề của nó đă vội kết luận rằng: B́nh-Nguyên Lộc nên viết truyện ngắn hơn v́ đó là sở trường. Nhưng “Gieo gió gặt băo” đă đính chánh sự xét đoán nông nổi kia.

Trong “Gieo gió gặt băo”, B́nh-Nguyên Lộc đă đạt đến mức khá cao về kỹ thuật “hiện đạ́”: động tác linh động, chi tiết phong phú và xác đáng. Tác giả đă, một lần nữa, chứng tỏ sự quan sát tinh vi, sự hiểu biết rộng răi của ḿnh và đă để sự quan sát tinh vi nầy, sự hiểu biết rộng răi nầy vào tác phẩm một cách tự nhiên, một cách tài t́nh hơn sự vụng về của “Đ̣ dọc”. Những chi tiết từ việc săn sóc một người đàn bà có thai đến việc đau bụng đẻ, nuôi đẻ v.v... đă làm giựt ḿnh nhiều người tuy đă có 4, 5 con mà vẫn thấy những điều B́nh-Nguyên Lộc viết ra rất mới mẻ đối với ḿnh.

T́nh tiết đă đến tới tấp với độc giả và gắn bó với nhau chặt chẽ, nhứt là từ khi Liên quyết khai chiến với Hảo và cuộc đấu trí diễn ra sôi nổi. Nhờ đó, quyển sách đă lôi cuốn người đọc say mê từ đầu đến cuối.

So với “Đ̣ dọc”, ưu điểm nhiều hơn, sơ hở ít hơn. Nhưng ít hơn không có nghĩa là không có. Một thí dụ đáng kể nhứt trong nhiều sơ hở: tác giả đă cho một kẻ làm công đă trả lời với chủ một câu như, sau khi, chủ hỏi thăm về công việc làm ăn ở nhà: “Chuyện êm ru như bánh xe đường rầy” (trang l87). Câu nầy đáng lư ra là câu của một người trên hay ngang ông chủ chớ không phải của một người làm công trả lời chủ, nhứt là khi chủ đang có “vấn đề gia đ́nh”. Một sơ hở đáng kể hơn là ở đoạn đầu, âm mưu của Hảo đă xuất hiện một cách tự nhiên và tinh v́ khá đột ngột ngay khi Hảo gặp Liên từ Cái Bè lên thăm cô. Tác giả có lẽ đă quá chú trọng đến động tác mà xem thường quy luật biến chuyển tự nhiên của ư tưởng. Bất cứ một ư nào phải có gai đoạn sanh, lớn và chết. Người đọc không thấy tư tưởng lợi dụng Liên của Hảo được thai nghén và sinh nở rồi sự dằng co gian khổ giữa thiên lương và tội ác và lớn lần lần.  Tác giả để cho Hảo hành động như một kẻ đă nghiền ngẩm rất “chín” một kế hoạch mà khi việc Hảo gặp Liên rất hết sức t́nh cờ và trong cuộc gặp gỡ t́nh cờ nầy những ư tưởng tội ác của Hảo đă nảy nở một cách hết sức “tự phát” nên không thể thành “tự giác” ngay được. Bỏ qua bước đường tất yếu giữa “tự phát” và “tự giác”, tác giả đă làm cho người đọc cảm rằng Hảo không phải là một nhân vật “sống” trong vai tṛ của ḿnh mà là một con “marionette” do chính tác giả điều khiển trên mọi đường đi nước bưóc.

Trong việc xây dựng Liên, tác giả cũng đă vấp phải sơ hở tương tợ. Ở đoạn Sau, Liên cũng khôn ngoan hơn lên một cách đột ngột khi mà ở đoạn trước tác giả đă cố xây dựng cô nầy thành một gái tuy nửa quê nửa chợ nhưng c̣n ngây thơ ngờ nghệch. Cái đau khổ của Liên có thể giúp nàng phát triển mọi khả năng c̣n tiềm tàng v́ đời sống êm ả trước kia, nhưng nàng đă khôn, đă hiểu đời, hiểu pháp luật, đă hành động chín chắn, đă nhận xét tinh vi đến đỗi người đọc cũng cảm thấy rằng nàng cũng là là một con “marionette” thứ hai chớ không phải là một nhân vật đă nghĩ ra hành động một cách tự nhiên và hợp lư.

*

*       *

Trong vườn hoa văn nghệ mà hầu hết tác phẩm được chưng bày trên sạp báo hay trong tủ kính của các tiệm sách đă giống như bộ mặt son phấn gượng gạo của những kỹ nữ về chiều, “Gieo gió gặt băo” đáng được kể là một đóa hoa mới nở có nhiều hương sắc. Những khuyết điểm mà chúng tôi vạch ra ở trên theo ư nghĩ riêng tư của ḿnh chỉ là những sơ hở tất nhiên của bất cứ một tác phẩm nào, và không đủ sức để phủ nhận giá trị của tác phẩm ấy.

Sự thành công của “Đ̣ dọc”, “Tân Liêu trai” là việc đáng mừng cho nhà xuất bản Bến Nghé và cho công cuộc phổ biến những tác phẩm xây dựng lành mạnh có giá trị. Với “Gieo gió gặt hăo”, chúng tôi tin rằng bước tiến sẽ dài hơn và chân trời sẽ sáng rựng hơn.

Dạ-Lư Hương

 

(Vui Sống số 4, 30.09-06.10.1959)