Một nghệ thuật viết kịch

                                               hay là

KỊCH THUYẾT ÍT LỜI CỦA J.J. BERNARD

B́nh-nguyên Lộc

 

Nhiều bạn ngơ ư muốn tôi nói rơ về câu đề tặng trên một trang đầu của quyển Đ̣ Dọc: „Kính tặng J.J.B. người sáng tạo kịch thuyết ít lời...“

 

Tôi chưa hề được xem diễn tận mắt một vở kịch nào của J.J.B. cả, nhưng đă nghe diễn vở „Con đường quốc gia số 6“ (National 6) trong đài phát thanh Sàig̣n thời Pháp thuộc, và được đọc tất cả kịch của soạn giả lỗi lạc nầy.

 

Kể ra th́ cũng ít thẩm quyền thật đó, nhưng cũng xin thử phổ biến kỹ thuật lạ kỳ nói trên đây.

 

Muốn hiểu quan niệm về nghệ thuật viết kịch của J.J.B. mà giới phê b́nh Pháp gọi là thuyết Im-lặng (la théorie du silence), ta hăy soát lại những vở kịch mà ta đă được đọc từ trước đến nay.  Ta đă thấy ǵ?  Có phải chăng là các nhơn vật trong kịch nói nhiều quá và nói rơ quá những ư nghĩ, những t́nh cảm của họ ?  Sự lắm lời ấy c̣n nghe được nếu hai người đối thoại cùng là hạng trí thức hay ư thức như nhau. Đến như một ông Bá Tước mà triết lư với một bác dân cày th́ nghe nó làm sao ấy.  Lắm khi, muốn cho một nhơn vật đơn độc nói ra tấm ḷng họ, nhiều tác giả phải dùng một mánh khóe nhơn tạo, là tạo ra một nhơn vật bù nh́n, không ích lợi cho kịch, để chàng kia có người đặng mà tâm sự.  C̣n nói ǵ những độc thoại văn hoa th́ lại càng khó nghe nữa.

 

(Chúng tôi xin trừ ra nhũng kịch tượng trưng, những kịch thần tiên trong đó có những tiếng vang độc thoại, tha thứ được v́ đó là một lối riêng ; xin chỉ nói về kịch thực tế mà thôi).

 

Một bác nhà quê nói chuyện với một anh thợ mà bàn về triết lư cao xa quá, phân tách những t́nh cảm tế nhị quá th́ đành là không đúng sự thật rồi.  Nhưng trong thực tế, một đôi nghệ sĩ nói với nhau, đến phân tách ḷng dạ cho nhau thấy không ?  Không !  Nếu họ không đối diện đàm-tâm như người Á Đông xưa th́ họ cũng chỉ ám thoại về ư và t́nh họ thôi.  Họ nói nửa lời.  Họ hiểu giữa lời.  Cử chỉ họ kín đáo, lời họ càng kín đáo hơn.  Sự kín đáo là vẻ đẹp trong xă giao, ngoài đời thực ; nó lại càng là vẻ đẹp trong nghệ thuật.

 

Nói đến vẻ đẹp của sự kín đáo, chúng tôi không khỏi nhớ đến một đoạn hồi ức của tài tử chớp bóng Adolphe Menjou, viết về sự khó tánh, về lương tâm nghệ sĩ của Charlot.  Chúng tôi xin trích dịch ra đây đoạn đó :

 

“Trong phim „CÔNG LUẬN”, nơi cảnh mà người ta phải làm cho công chúng hiểu rằng cô gái Marie là nhơn t́nh của chàng Revel, Chaplin muốn chỉ tánh cách của sự giao thiệp giữa hai người mà không cần lời nói và thế nào cho không bực ḿnh công chúng.

Đây là cách thực hành cảnh ấy.  Chàng Revel đến nhà cô gái, người tớ gái tiếp chàng.  Công chúng chưa biết vai tuồng của chàng Revel trong đời cô Marie. Ư của Chaplin là bắt chàng ta làm một cử chỉ tự nhiên mà tố giác được th́nh ĺnh rằng chàng là một người quen thuộc, một người khách được biệt đăi.  Nhiều ư được xem xét đến và bị bác trước khi t́m ra cử chỉ chiếc mu-soa.

Vậy, tôi (tôi đây là Menjou thủ vai Revel) đi đến hầm rượu, rót rượu uống và t́m một chiếc mu-soa trong túi tôi.  Chợt thấy rằng tôi không có khăn ấy, tôi đi vào pḥng.  Marie đương ngồi trước bàn trang điểm của nàng, sửa sang tóc ; tôi không ngó nàng, và nàng cũng không để ư đến tôi ; tôi đi lại một cái tủ nhỏ, mở một hộc tủ, lấy ra một chiếc mu-soa đàn ông lớn, bỏ vào túi rồi đi ra.  Sự thân mật giữa chúng tôi thế là rơ rệt.”

 

Đó, đó là vẻ đẹp của sự kín đáo đúng sự thật, không cần những lời ân ái có thể làm bực ḿnh người xem.

 

Nhưng chết một nổi là người viết kịch cứ lo rằng nếu kín đáo đúng sự thật th́ người xem kịch không hiểu ư, t́nh của nhơn vật, và v́ thế họ cứ cho nhơn vật họ bô bô nói không mỏi miệng và không biết ngượng.  Và v́ thế người ta ít dám viết kịch về dân quê và dân thợ, mà nếu có viết cũng đến dỡ là cùng.

 

Muốn phản động lại nghệ thuật vụng về ấy, J.J.B. quan niệm một lối viết kịch khác.

 

Quả thật nhà viết kịch nầy có con mắt quan sát hết sức đúng, có một tấm ḷng hiểu người đời thấu đáo.  Ông nhận thấy rằng người đời không nói rơ ư t́nh của họ, nhưng những tiếng bâng quơ họ dùng kèm theo những cử chỉ tưởng là không có ǵ của họ, tả mạnh mẽ biết bao thắc mắc trong ḷng họ, biết bao sôi nổi trong trí họ.  Mà nào những lời nói bâng quơ, những cử chỉ không đâu ấy có khó hiểu ǵ.  Bằng cớ là người đời đă hiểu nhau từ mấy ngàn kiếp.  Bằng cớ J.J.B. đă hiểu họ.  Bằng cớ là ḿnh đă hiểu J.J.B.

 

Nhưng các bạn đừng ngỡ kịch của J.J.B. gần như là kịch câm đâu.  Nhơn vật của ông cũng nói chớ.  Nhưng họ nói kín đáo.  Họ nói tiết kiệm và tiết độ.  Người xem càng cảm xúc mạnh khi hiểu tiếp lời, hay hiểu giữa lời hơn là khi nghe những lời trống rỗng.

 

Nhờ vậy J.J.B. nói được những điều khó nói hay không thể nói : một người mẹ ghen với t́nh duyên đẹp của con gái ḿnh, một cô gái quê đau thầm v́ mất t́nh yêu của một thanh niên.

 

Như trong vở kịch „Con đường quốc gia số 6”, J.J.B. tả nỗi bâng khuâng của một cô gái tơ muốn chồng, nỗi buồn man mác của cô khi người trai đầu tiên mà cô hy vọng, rời khỏi nhà cô.

 

Và sự nhẫn nại khi cô hụt chồng.  Đó là những ẩn t́nh mà cô gái không nói ra.  Nhưng nghệ thuật cao của ông đă cho người ta hiểu được nhờ những lời không đâu, những tiếng không thốt được, ngập ngừng nơi cổ họng của cô.

 

Nhưng vở kịch tiêu biểu mạnh nhứt cho quan niệm về nghệ thuật kịch của J.J.B. theo chúng tôi tưởng là vở kịch ngắn nhứt của ông, vở „Hai chị em Guédonec”.

 

Chuyện kịch như thế nầy :

Năm ấy, như mọi năm, chính phủ Pháp tổ chức, đưa học sanh ở thành trong dịp hè, vào trọ trong các gia đ́nh nơi thôn quê.  Có ba mục đích : cho chúng nghỉ mát, cho chúng quen thuộc với công việc đồng áng và trao đổi tư tưởng giữa dân thành và dân quê.

 

Gia đ́nh chị em Guédonec có nhận lănh các cậu học sanh nhỏ.  Hai chị em Guédonec là hai người gái già hà tiện, quạu quọ ít lời, và như cái tên họ đă chỉ rơ, là người miền Bắc nước Pháp, một miền mà khí hậu lạnh lẻo làm cho con người trở nên lănh đạm không ưa ồn ào.

 

Hai chị em lănh mấy cậu bé v́ tham lợi.  (Mỗi ngày chánh phủ trả hơi hậu tiền nuôi dưỡng học sanh) chớ không phải v́ muốn giúp công việc xă hội quan trọng đó.

 

Nhứt quỉ, nh́ ma, thứ ba học tṛ.  Mà lại là học tṛ ở thành !  Trong thời gian ở trọ, mấy cậu bé làm ồn và trêu ghẹo đến làm điên đầu hai chị em bao năm sống yên tĩnh và im lặng trong xó nhà quê nầy.

 

Ngày mà chánh phủ rước mấy cậu quỉ nầy về thành là ngày giải thoát của hai cô gái già.  Họ nghe nhẹ nhỏm như đă trút được một gánh nặng.

 

Nhưng… (Đây ta mới thấy cả tài nghệ cao siêu của J.J.B.).  Nhưng lạ lùng thay họ lại buồn.  Một nỗi buồn mà họ không t́m ra nguyên cớ.

 

Trong những ngày ở trọ, mấy cậu bé đă mang vào gia đ́nh nầy ánh sáng và hoạt động.

 

Di tích của ḷng yêu đời, yêu trẻ chưa chết hẳn nơi ḷng hai cô gái già quê nầy.  Họ buồn đă mất đi những cái ǵ mà mấy đứa trẻ ấy đă mang theo.  Nhưng họ là dân quê, không biết nói ra.  Nghệ thuật qui lại nơi chỗ làm cho người ta hiểu những bâng khuâng thầm lặng trong ḷng họ.  Như thế J.J.B. đă thành công.

 

Vui Sống số 2, tuần lễ từ 16-22.09.1959

           

© Binhnguyenloc.com