SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

Trí-thức 1920 ở Sàig̣n

 

Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

 

Năm 1946, bác-sĩ Nguyễn-văn-Thinh bị Cao-Ủy-Phủ Pháp ở Đông-Dương hy-sinh với tư-cách một lá bài phải thiệp, sau đó vài tháng chỉ-định cho bác-sĩ lănh-đạo một cái Nam-Kỳ-quốc, mấy tháng sau tướng Nguyễn-văn-Xuân cũng lọt vào cạm-bẫy nầy, đă than giữa một phiên khoáng-đại hội-nghị của đám Hội-Đồng Nam-Kỳ-quốc gồm rất đông ông Tây thứ thiệt và ông Tây lai, khi ông tướng bị một ông Tây, ông Bagé chỉ-trích kịch-liệt để hạ-bệ ông: „ông lănh-đạo quốc-gia nào mà t́nh-trạng bê-bối thế nầy, hử?“

Ông tướng Xuân đáp: „Tôi bị lănh-đạo một quốc-gia èo-uột, thiếu sinh-lực v́ quá bé nhỏ“ . (Nên nhớ rằng biên-giới của Nam-Kỳ-quốc chỉ tới Biên-Ḥa là hết).

Bác-sĩ Thinh là người hiền-lành, liêm-khiết, du-học về nước đâu lối 1920-1925 ǵ đó không nhớ nữa, với trong tay bằng Y-khoa bác-sĩ.

Đó là người trí-thức Việt-Nam đầu tiên không đi làm việc nhà nước, nếu hiểu theo nghĩa sai lầm thông-thường, trí-thức là kẻ có bằng-cấp cao.

Ông Thinh mở pḥng khám bịnh tư, chắc cũng có hoài-bảo nào chớ chẳng không, mà hoài-bảo tệ hơn hết là làm cho Sàig̣n giống các đô-thị lớn trên thế-giới, với ít lắm là ông bác-sĩ tư.

Trong đám thân-chủ của ông bác-sĩ tư ấy, chỉ có một hạng người sạch-sẽ (theo nghĩa đen) mà thôi.  Đó là hạng thầy kư.  Bao nhiêu người khác, những ông nhà giàu Tàu, ta ǵ cũng không được vệ-sinh cho lắm.

Ông Thinh đă hiểu trí-thức theo nghĩa thông-thường, rồi thực-tế lại như thế, nên ông nhứt-định trí-thức VN là các thầy kư.

Mà cũng rất đúng v́ thuở ấy có ông Bùi-Quang-Chiêu, ông Nguyễn-An-Ninh, leo-heo mấy người du-học-sinh về nước, nào có đáng kể ǵ.

Giới sĩ-phu cũ, bị chính ta cho là dốt, bằng-cớ là một thầy thông-ngôn ṭa-án, trong một vụ kiện kia, ông ṭa đă hỏi một ông đồ nho: „Ông có biết kư tên bằng mẫu-tự La-tinh không?“, cụ đồ đáp không, thầy thông-ngôn dịch: „Thưa quan ṭa, tên nầy dốt“.

Vậy quán-thông kim-cổ, giỏi chánh-trị, sử-địa là dốt, c̣n có bằng xẹt-ti-phi-ca, có bằng Brevet là trí-thức, và về sau, có bằng kỹ-sư, bác-sĩ là trí-thức.

Ông Thinh đóng cửa nằm nhà không giao-du với ai cả, hoặc chỉ giao-du với vài người Annam hiếm-hoi trí-thức cao-cấp bực c̣m-mi, tri-huyện tri-phủ mà thôi, như vậy suốt ba mươi năm trường.

Ông không hay biết chuyện ǵ xảy ra trong nước cả v́ ông không đọc báo Annam, c̣n báo Tây th́ không nói tới đời sống của dân Annam.

Thế nên năm 1946, lên nắm chánh-quyền bác-sĩ Thinh đă tuyên-bố một câu làm cho lắm người kinh-ngạc: Tôi sẽ làm cho nước Nam-Kỳ có công-lư (ám-chỉ các cuộc giết chóc ở nông thôn); nước Nam-Kỳ sẽ là nước của những người trí-thức, tức các công-chức.

Đành rằng năm 1946, người ta đă có công-chức hơn thầy kư, tức công-chức trí-thức, nhưng trí-thức nào phải chỉ là người biết mặc Âu-phục sạch-sẽ như 1920.  Cho đến bác-sĩ kỹ-sư mà người ta cũng chỉ cho là chuyên-viên cao-cấp chớ không c̣n quan-niệm họ là trí-thức nữa th́ quả ông bác-sĩ Thinh đă không hay biết bước tiến của dân-tộc.

Nằm nhà th́ được các bà xă hoan-nghinh, nhưng quả thật nằm nhà dễ hóa mù lắm.

Trở lại trí-thức 1920.  Trước đó nữa, có ông giáo-sư Diệp-văn-Cương đổ bằng tú-tài Tây bên Pháp.

Về nước, ông ấy quên mất xă-hội Pháp và bắt học-tṛ kêu ông bằng Quan lớn.

Buồn cười hơn hết là mấy ông chủ báo trước đó.  Bằng vào những lời nhắn-nhủ độc-giả sau đây th́ biết rằng xă-hội ta thuở ấy gồm toàn quan:

„Nhắn lời cho lục-châu chư quân-tử biết, một tờ nhựt-tŕnh giá có mấy chiêm mà lục-châu quân-tử mua nhựt-tŕnh không chịu trả tiền để cho quan-chủ nhựt-tŕnh phải nhọc ḷng đ̣i hỏi“

Viết xong bài nầy, tôi xách lại đường Lê-Lai nộp cho Quan-chủ nhựt-tŕnh Hồ-Anh, ḷng run sợ không an, bởi ăn mặc không đủ lễ, không rơ vô cửa có được hay chăng?