SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

                                               Thời vàng son của Tô-Bít

 

                                                       Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

Trong khi xe điện Sàig̣n - Chợ-lớn chỉ lấy 5 xu, th́ xe buưt lấy tới 2 hào.

Phương-tiện xê-dịch b́nh-dân ở các nước khác biến thành phương-tiện xê-dịch đờ-luưt ở xứ ta v́ dân lao-động đi chợ mua ăn mỗi ngày tốn có một hào mà thôi.

Nhưng quả đó là xe đờ-luưt, nệm xe rất êm bọc áo vải trắng tinh, ngừng rất lễ-độ, hành-khách không hề bị chúi mũi tới trước lần nào.

Chỉ có một đường xe buưt độc-nhứt chạy trên đạ́-lộ Galliéni (Trần-Hưng-Đạo) mà dân-chúng gọi là xe bít.

Về sau, xe bít được đại-chúng-hóa, do tư-nhơn khai-thác.

Đây là thời-kỳ vàng son mà đường nào cũng có xe, ăn rất rẻ, rẻ mạt, chạy rất đều, khoảng cách giữa hai chuyến xe chỉ ngắn-ngủi có mấy phút mà thôi.

Thời vàng son v́ các tay khai-thác xe bít được làm giàu (ăn ít no dai mà lại!) dân-chúng đi đó đi đây tiện-lợi mà ít tốn tiền, mặc dầu họ bị nhét như cá ṃi (nhưng xe buưt của công-quản lại không nhét họ như cá ṃi hay sao?)

Vàng son v́ bao nhiêu tài-xế, lơ xe có công ăn việc làm, bao nhiêu anh chị đứng bến được thêm khách-hàng tốt, v́ xe bít cũng cạnh-tranh nhau không kém xe đ̣ (xin xem bài „Anh chị đứng bến“).

Được voi đ̣i tiên, dân Sàig̣n bây giờ mơ có độc-quyền xe buưt cũng cứ tư-nhơn khai-thác như một chủ-nhơn mà thôi, để họ lời nhiều, cải-thiện những chiếc xe ọp-ẹp, với lại để cho cảnh hổn-độn v́ cạnh-tranh không c̣n nữa, ở bến xe buưt (hai bên chợ Bến-Thành).

Họ được thỏa-măn.  Nhưng họ chỉ quên một điều là nếu độc-quyền th́ điều-kiện yêu-sách phải rơ-ràng, gắt-gao, nhứt là được thi-hành nghiêm-chỉnh.

Công-ty xe điện được cái độc-quyền ấy.  Họ sắm xe tốt, ăn rẻ, chạy đều, chỉ phiền là chỉ tốt chỉ đều trong mấy tháng đầu, mấy tháng sau, v́ chạy nhiều quá, xe hư và đâu cũng vào đó.

Khi công-ty xe điện độc-quyền xe buưt, thời vàng son cũng c̣n được lối một năm, rồi th́ bế-tắc lần-lần cho đến ngày nó về tay Công-quản của ta và hồi sau đă được phân-giải rồi.

Trở về xe buưt.

Khách của loại xe buưt nầy hầu hết là các tay mái-chín.  Họ chưa biết chơi xe hơi như ngày nay nên họ đành dùng lối xê-dịch sang nhứt bấy giờ.

Mái-Chín là vua của xứ Nam-kỳ mặc dầu họ không có đồng xu vốn nào.  Đó là cựu học-sinh của trường Lycée Franco Chinois, giờ là trường Bác-Ái.

Họ là người Tàu mà biết tiếng Tây cỡ Brevet th́ họ là trung-gian lư-tưởng giữa Tây, Tàu.

Tây nhập-cảng hàng-hóa nhưng không làm sao bán được tới tay nông-dân, chẳng hạn như cây đinh sắt.  Các Mái-Chín khoán hết hàng-hóa, giao cho các tay phát-hành Trung-hoa ở Chợ-lớn, vài tháng sau mới trả tiền.

Vậy Mái-Chín, ngoài khả-năng nói tiếng Tây, phải được Tây biết mặt và tín-nhiệm.  Một người Mái-Chín có đến hơn 20 ông Mái-Chín lon-con đi theo học việc, nhứt là đi theo cho ông Tây biết mặt.

Thành-thử Mái-Chín Sàig̣n ấy chỉ có vài mươi ông, mà hóa có đến mấy trăm ông, bao nhiêu trăm ông đó đủ nuôi sống vài chiếc xe buưt đờ-luưt hiếm-hoi rồi, không cần khách khác nữa.

Thật là thời vàng son với những chiếc xe buưt bóng lộn đưa từ Chợ Cũ Sàig̣n tới Chợ Cũ Chợ-lớn mau lẹ vô-cùng v́ dọc đường ít ghé, chú bán tàu phộng rang, bác thợ húi tóc, cậu học-tṛ đừng ḥng đi xe buưt mà cháy túi.

Đến mấy ông giáo-sư cử-nhơn Tây dạy trường P. Kư mà c̣n đạp chiếc xe đạp rỉ th́ khách dọc đường nào dám dùng xe buưt?

Thời oanh-liệt của xe buưt nay c̣n đâu?