SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

Suưt thành Huê-Kỳ

Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

Năm 1927, các giáo-sinh trường Sư-Phạm Sàig̣n băi-khóa để phản-đối việc Pháp định bán riêng Thương-Cảng Sàig̣n cho Huê-Kỳ, v́ cán cân thương-mại của Nam-Kỳ, tuy thăng-bằng, nhưng số nghiệp-vụ thấp quá, không bù vào tổn-phí được.

Vả nước Pháp đang cần tiền để làm cái ǵ đó cũng chẳng biết v́ chuyện xảy ra đă lâu lắm rồi mà tôi th́ c̣n thơ-dại.

Nhớ đâu rằng dư-luận của người Annam thuở ấy chia ra làm ba phe:

1)      Phe thứ nhứt không biết nước Nam-Kỳ của ai bán cái ǵ cho ai, họ bất-cần, miễn đừng bán nhà họ th́ thôi.

2)      Phe thứ nh́ cho rằng thế có lợi cho ta v́ ta sẽ lợi-dụng mâu-thuẫn đế-quốc để tiến lên.

3)      Phe thứ ba phản-đối v́ nguyên-tắc.  Dân-tộc ta trót bại trận, bắt buộc phải chấp-nhận t́nh-trạng bị trị nhưng không khứng làm món đồ vật để kẻ thống-trị rao lên bán.

Ấy, ngày nay tôi mới nói ra có mạch-lạc được như thế chớ thuở đó th́ tôi chỉ hiểu đại-khái thôi, mà cũng đă là một thứ „thần-đồng“ rồi (xin nói phét một kỳ để „le“ với cô thơ-kư báo Thời-Thế) v́ trẻ con th́ trong 10 ngàn đứa chưa chắc có trên 3 đứa theo dơi chánh-trị.

Các giáo-sinh trường Sư-Phạm thuộc phe thứ ba ấy.

Nhưng rồi thương-cảng Sàig̣n không bị bán, không hiểu v́ lẽ ǵ, có lẽ v́ tây đă đớp được tiền của ai rồi, chớ chắc là không phải sợ các giáo-sinh Sư-Phạm đâu, họ là một thiểu-số quá nhỏ-nhặt, họ băi-khóa rồi về quê mà nằm chớ cũng chẳng xuống đường xuống điếc ǵ

-          Hú vía! Phe thứ ba thở ra, và mỉm cười nói như vậy.

-          Uổng quá!  Phe thứ nh́ than.

Chỉ có phe thứ nhứt là b́nh chơn như vại, ăn no ngủ kỹ, bởi nhà c̣n y nguyên.

Không biết trong phe thứ nh́ có các cô chủ Sờ-Nách-Ba, các cô chiêu-đăi-viên và các bác tài tắc-xi hay là không.

Nếu thương-cảng bị bán, họ đă ô-kê Salem ghê lắm.

Quên nói rơ rằng các bà, các cô, các cậu nầy chưa đẻ, nhưng cái mầm sờ-nách-ba chắc đă chảy trong huyết-quản của “tác-giả của đời” của họ rồi.

Nhưng người Huê-Kỳ thuở ấy cũng dốt thương-mại lắm.  Mua làm ǵ cái thương-cảng không đủ chỗ cho tàu đậu nầy?

Nếu thương-cảng Sàig̣n bị bán th́ ta đă thêm được một ông Tây Lơ-Coóc nữa (Xin xem bài “Ông Tây Lơ-Coóc” đăng cách đây 2 tháng) .

Ông Tây chánh-hiệu, làm áp-phe quá sá.  Trước đó có ông Đu-Me, làm Toàn-Quyền, định mua tỉnh Vân-Nam của Trung-Hoa bị Ăng-Lê phá đám măi cho đến ông ta phải mất chức, rồi sau lại th́ toan bán Sàig̣n.  Vậy mà người ta cứ bảo nước mẹ là mới văn-hiến!

Vậy Sờ-nách-ba bị khai sanh tử đến 40 năm, nên các cô chiêu-đăi-viên mới đủ thời giờ đẻ ra.

Nhưng giá thử ông Tây Lơ-Coóc Huê-Kỳ mà sang đây năm 1927 th́ các ông lấy đâu xe taxi để mà bao từ sáng đến chiều?

Đây nói về các giáo-sinh làm “reo” rồi về quê mà nằm, vài ông nổi danh ngay, nhờ viết hồi-kư về đời học-sinh và hoạt-động chánh-trị, cho đăng báo, và một ông trở thành kư-giả lừng danh ở đây một dạo (V́ thế mà nay tôi mới bắt chước viết hồi-kư, để họa may có nổi danh hay chăng?)

Rồi th́ nhà trường đuổi vài ông, c̣n bao nhiêu gọi đi học lại.  Các ông thi đỗ, đi dạy, cưới vợ, bách-niên giai-lăo, sanh con đẻ cháu đầy nhà và ngày nay, các ông đă lên cụ rồi, nghe nói thương-cảng phồn-thịnh quá sá, tàu đợi ngoài Vũng-Tàu 3 tháng mà vào không được, các cụ đắc-chí cười ha-hả mà rằng:

-          Đó có thấy hay không?  Nếu để cho Tây bán, th́ có phải ngày nay, thấy Huê-kỳ làm ăn to, ta sẽ sốt ruột ghê lắm.

-          Muốn biết sự-thể ra sao xin đợi xem bổn sau phân-giải.