SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

Suưt oánh nhau v́ thơ

 

Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

 

Trong bài nầy tôi ăn gian quá cỡ thợ mộc v́ câu chuyện chỉ mới xảy ra năm 1934, tức có 34 năm thôi.

Nhưng đă trót nổi danh ăn gian, vậy ăn gian 16 năm cũng đáng tội với ăn gian 2 năm th́ dại ǵ lại không ăn gian cho nhiều.

Cách đó mấy năm, tại Hànội, tờ tuần-báo danh-tiếng „Phong-Hóa“, gây phong-trào gọi là „Thơ Mới“.  Buổi đầu ngoài ấy phong-trào đó cũng đă gặp phản-ứng không êm xuôi, nhưng đến năm 1933 th́ phong-trào đă thắng rồi.

Không phải là cái nôi văn-hóa của dân-tộc, Sàig̣n bước sau Hànội đến hai ba năm.

Một nữ thi-sĩ kiêm nữ kư-giả, cô Nguyễn-thị-Kiêm, bút-hiệu Manh-Manh làm thơ mới (cô ấy có những bài thơ giá-trị, nhưng không hiểu sao quyển „Thi-nhân Việt-Nam“ của Hoài-Thanh không có dành cho cô lấy ba ḍng chữ) cô làm thơ mới và hô-hào, cổ-vơ cho thơ mới.

Lẽ dĩ-nhiên là cô cũng bị phản-ứng không hay y như là tờ Phong-Hóa ở Hànội.

Trong những người chống-đối thơ mới có ông giáo Nguyễn-văn-Hanh một nhà mô-phạm thích văn thơ có viết sách đă thách-đố cô Nguyễn-thị-Kiêm gặp mặt ông trong một cuộc tranh-biện (Conférence contredictoire).

Là nữ kư-giả đầu tiên của Việt-Nam, cô Nguyễn-thị-Kiêm lại ngây-thơ nhận lời, quên mất rằng ông giáo Hanh là một nhà hùng-biện, một nhà ngụy-biện, lại là một tay đùa cợt rất có duyên.

Cuộc tranh-biện xảy ra tại hầm của hội Samipic là thứ hội Khai-Trí Tiến-Đức của miền Nam ở đại-lộ Galliéni mà bây giờ là trụ-sở của MACV, đại-lộ Trần-Hưng-Đạo.

Trong bài về rạp Cầu Muối, tôi đă nói sai là nhà cửa ở Sàig̣n chỉ có ba ngôi có hầm: Rạp Cầu Muối, ngôi nhà cạnh ṭa Đô-Chánh và rạp Quốc-Thanh.  Cái hầm thứ tư là hầm dưới nhà của hội Samipic.

Bạn nào có học Văn-học-sử của Pháp, tất đều biết trận giặc Hernani để hoan-hô đả-đảo Victor Hugo thuở xưa.  Ấy, trận giặc thơ mới cũng sôi-nổi không kém dưới hầm Samipic v́ không-khí của cái hầm ấy xung-đột thêm ḷng người vốn bị nung-đốt v́ đam-mê, v́ nhơn-dục.  Xung-đột chánh-trị và xung-đột văn-nghệ giống hệt nhau ở chỗ cả hai đều gây căm-thù.

Đă bảo ông giáo Hanh là một nhà hùng-biện, một nhà ngụy-biện đại-tài th́ cái cây ăn nói Nguyễn-thị-Kiêm đành phải lép vế, càng phải lép vế v́ đa-số thính-giả ủng-hộ ông Hanh.

Ông Hanh đă ngụy-biện rằng theo Mathématique Supérieure th́ vận trên hay hơn vận liền mà thơ mới th́ một là không có vận, hai là vận liền.

Ông ấy lại đùa cợt có duyên, một cái duyên tục-tỉu, chẳng hạn nói xong một đoạn, ông hỏi cô Kiêm: „Cô chịu x́u chưa, nếu cô không x́u th́ tôi x́u trước vậy?“

Khán-giả rộ lên cười, rất lấy làm thưởng-thức lối cợt-nhă ấy, và quả cô Kiêm đă phải „x́u“.

Phe ủng-hộ cô Kiêm rất ít, gồm hầu hết thi-sĩ trẻ tuổi.  Nhưng là thi-sĩ, họ kém tài ăn nói (không phải luôn-luôn như vậy đâu), th́ tức ḿnh quá, họ rỉ tai với nhau là chỉ c̣n nước đánh ông giáo Hanh mới mong thắng được.

Nhưng rồi họ cũng không dám đánh bởi phe ông Hanh quá đông, hễ đánh nhau th́ phe thơ mới sẽ phải mềm xương.

Tự-Lực Văn-Đoàn có phái vào Sàig̣n hai nhơn-vật ủng-hộ cô Kiêm, đó là kịch-sĩ Đoàn-phú-Tứ và họa-sĩ sơn-mài Nguyễn-đỗ-Cung.  Nghe đâu kịch-sĩ Đoàn-phú-Tứ cũng là một tay ăn nói nhưng không hiểu sao cả hai ông, không ông nào có nói một câu.

Vậy cô Nguyễn-thị-Kiêm đă đại-bại, nhưng thơ mới lại thắng, thế mới kỳ.  Nhưng suy ra th́ không có ǵ lạ cả.  Pḥng-trào thắng hay bại là do sinh-lực riêng của chính nó chớ không phải do tài ăn nói hay tánh thật-thà của những người hoan-hô đả-đảo nó, họ có thắng hay bại, chỉ thảm-hại nhứt-thời mà thôi.

Cho đến ngày nay th́ c̣n ai làm thơ Đường nữa, kể cả ông giáo Hanh.  Nhưng con người mà giới văn-nghệ cứ hỏi thăm là cô Nguyễn-thị-Kiêm.  Cô ấy hoạt-động ráo-riết có mấy năm rồi sau đó mất-tích luôn, không c̣n để dấu-vết lại