SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

                                                  Nền cũ lâu-đài …

 

                                               Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC 

 

 

Năm tôi 12 tuổi, khu phố Sàig̣n mà tôi mê nhứt là khu chợ Ḥa-B́nh ngày nay.

Lẽ dĩ-nhiên là chợ Ḥa-B́nh chưa cất, mấy dăy buyn-đinh quanh đó càng chưa có hơn.  Chỗ ấy là hoang-địa.

Tôi đến đó để ngậm-ngùi ngâm mấy câu thơ của bà Huyện Thanh-Quan:

Dấu xưa xe ngựa hồn thu-thảo

Nền cũ lâu-đài bóng tịch-dương

Nơi đó là di-tích của thành-phố Đề-Ngạn của 200 năm trước.

Đó là một dăy ḷ gốm bị bỏ hoang.  Bạn nào chưa hề thấy một cái ḷ gốm lần nào, tôi xin „lên mặt“ khải-cứu vài ḍng, tuy khô-khan nhưng rất cần-thiết cho câu chuyện.

Mánh khóe tiết-kiệm lửa, đă đẻ ra kỹ-thuật xây ḷ gốm rất dặc-biệt.  Ḷ phải xây trên một đám đất triền để chụm lửa dưới chơn ḷ, lửa vẫn nung nóng được cả ḷ dài 4, 5 mươi thước v́ lửa có khuynh-hướng đi lên chớ không đi ngang.  Nếu xây ḷ trên một đám đất bằng-phẳng th́ trong một ḷ, phải chụm ít lắm là 8 đống lửa mới chín đồ sứ, đồ gốm được.

Đất Sàig̣n là đất bằng-phẳng.  Các ḷ phải đấp những cái triền nhơn-tạo để có triền đất mà dùng.

Ḷ nhơn-tạo ấy bằng đất nên sẽ bị gió mưa mài dũa sụp đi, nên họ cẩn đá ong những cái đồi nhơn-tạo ấy.

Một cái đồi, chỗ cao nhứt có thể lên đến mười thước.

Thuở tôi đến cảnh hoang-tàn nầy th́ đá ong đă bị rêu phủ lâu đời rồi xanh một màu xanh non mởn trông hệt như tường thành-quách xưa.

Chưa học địa-lư cho rành, vả lại sách địa-lư thuở ấy cũng không dạy rơ đâu là Đề-Ngạn, đâu là dinh-trấn của Gia-định-thành, nên tôi đinh-ninh rằng đó là dấu vết của thành xưa, thành Gia-định do tổng-trấn Lê-văn-Duyệt xây và sau bọn Lê-văn-Khôi, bị trào Nguyễn đập phá.

Gần mười ḷ gốm nằm cạnh nhau, thành một dăy, giống hệt như tường thành xưa bị phá bể từng khoảng, và ḷng ngậm-ngùi vô-cùng giữa một cánh đồng-không mông-quạnh.

Những ḷ gốm nầy của thành-phố Đề-Ngạn đă bị ḷ gốm Lái-Thiêu cạnh-tranh nên phải chết v́ Lái-Thiêu gần nguyên-liệu hơn: củi và đất trắng.

Đó là di-tích của con cháu Dương-Ngạn-Địch con cháu Trần-Thắng-Tài đă trốn nhà Thanh sang Biên-Ḥa trước với Đề-Ngạn sau để làm tiên-phong Khẩn-hoang Nam-kỳ vậy.

Sáu năm sau, đô-thành cho san-bằng các ḷ gốm để cất chợ Ḥa-B́nh mà tôi vẫn chưa biết sự thật sử-kư và địa-dư nầy nên tôi càng bùi-ngùi hơn, và hơn mười năm sau nữa, nghiên-cứu cổ-thư, tôi mới biết đó là đâu.

Tôi đă sống trong ảo-tưởng nhiều năm với h́nh-ảnh sai lầm của Gia-định-thành, nhưng ảo-tưởng, thật ra, không khác sự thực chút nào, v́ tôi vẫn qua những giờ hoài-cổ trước những bức tường thành giả ấy với tất cả niềm đau chơn-thật của tuổi thơ, với niềm vui lăn-xả vào một cuộc sống đô-thị thời Ngụy-Khôi để mà h́nh-dung sự hoạt-động của người xưa.

Kẻ nào bị t́nh phụ mà uống thuốc ngủ là kẻ ấy ít sống quá, không hề bị ảo-tưởng của cuộc đời làm vỡ mộng lần nào.  Cuộc đời đầy ảo-tưởng cũng đẹp không kém thực-trạng chút nào, có lẽ c̣n đẹp hơn nữa là khác.

Được một người nhơn-t́nh yêu giả trong sáu tháng phải chăng là thú hơn được yêu thật trong ba năm, v́ kẻ giả-dối phải nổ-lực nhiều.

Hạnh-phúc giả mà ta đă có, vẫn cứ thật trong sáu tháng ấy, nó lại c̣n to hơn là hạnh-phúc thật của ba năm kia.

Sàig̣n của mấy mươi năm từ trước theo tôi, phong-phú bài học hơn Sàig̣n ngày nay.

 

 

 

Chú-thích của BBT:

 

Khải-cứu: thuật bày sự tra hỏi

Đất triền: đất xiên, dốc