SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

                                                     Một ổ gián-điệp

 

                                                  Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

 

Người Nhựt-Bổn đến sanh sống ở Sàig̣n đầu tiên, không phải là thương-gia như ở Hội-An, mà là bọn kỹ-nữ, họ đóng-đô ở đường Yersin ngày nay.

Nhưng không hiểu sao, họ đồng ḷng hồi-hương hết cả, cách đây đúng 50 năm.

Vài năm sau, thế-chiến thứ nhất chấm dứt th́ Nhựt-Bổn nghiễm-nhiên là một đại-cường-quốc, nhưng chỉ có một thương-gia của họ đến Sàig̣n lập-nghiệp mà thôi.

Nhưng đó là một thương-gia rất kỳ-dị.

Y mướn một căn nhà lầu đồ-sộ tại đường Bonard tức Lê-Lợi ngày nay, nhưng chỉ bán có mỗi một món hàng rất là buồn cười, một thứ bánh mà người Sàig̣n quen gọi là bánh Nhựt-Bổn!

Bánh ấy ngang ba phân tây, dài độ 6 phân, dày cỡ 7 li, ăn lờ-lợ chớ không ngọt lắm mà cũng chẳng ngon lành ǵ.

Hiệu bánh chỉ bày lưa-thưa vài thố pha-lê đựng loại bánh tả trên, mà khách mua mỗi tháng có thể đếm được trên đầu ngón tay, v́ những kẻ hiếu-kỳ mua ăn thử, chê đè, nên bánh không được quảng-cáo cho, hàng ế, hiệu vắng như chùa bà Đanh.

Vậy mà hiệu buôn ấy (nếu gọi được cái quán xép đó là hiệu buôn), lại đứng vững từ năm nầy sang năm khác.

Thật ra th́ hiệu c̣n buôn thứ khác nữa, mà đi bán lưu-động ở các thôn-ấp xa, chớ không phải bán tại hiệu.

Thường th́ dân một làng hẻo-lánh kia ở cách Sàig̣n 40 cây số, 60 cây số hay thấy một người da vàng mặc âu-phục hẳn-ḥi, xách một chiếc va-li lang-thang từ lộ nầy đến lộ khác, mồ-hôi nhễ-nhại, v́ y đi bộ, ngay cả dưói nắng trưa hè.

Đó là người đi bán dạo do hiệu buôn kia đặc-phái về thôn-quê.

Tới xóm nào đông-đúc, y t́m cái nhà có vẻ khá-giả nhứt, vào đó, chào rất lễ-phép rồi ngồi nơi thềm mở va-li ra: trong ấy chỉ vỏn-vẹn có một bộ b́nh trà và chén là loại b́nh-dân.

Hỏi giá bằng cách ra bộ, y đáp lại bằng cách ra bộ và cho một giá cao bằng mười giá thật của bộ b́nh trà.  Thế là người ta từ-chối và y vui-vẻ ra đi, coi bộ không cần bán lắm, vả lại y chỉ có một b́nh trà, bán rồi lấy ǵ làm hàng nữa.

Thuở ấy ta có biết gián-điệp là cái thá ǵ nhưng công-an Pháp th́ biết, nên họ theo dơi bọn nầy ráo-riết.  Có lẽ đó là những sĩ-quan chuyên-môn vẽ dư-đồ tham-mưu cũng nên.

Cái hiệu bánh vớ-vẩn ở đường Bô-Na đánh hơi được t́nh-trạng lậu-sự, nên biến ngay ra thành hiệu chụp ảnh M.

Thuở ấy Sàig̣n đă có vài hiệu chụp ảnh rồi mà hiệu danh-tiếng hơn hết là hiệu Khánh-Mỹ do một đồng-bào miền Bắc điều-khiển.

Hiệu M. ra đời hiệu Khánh-Mỹ bỗng mờ đi, v́ nghệ-thuật nhiếp-ảnh của Nhựt ăn đứt nghệ-thuật nhiếp-ảnh của ta.

Tuy nhiên bán bánh hay chụp h́nh ǵ, hiệu ấy cũng chẳng cần làm ăn, họ không đến đỗi bạc-đăi khách, nhưng không tiếp-đón nồng-hậu lại lấy giá quá cao, cốt tống-cổ bớt những kẻ ra vô mà họ không thích đón.

Như thế được hơn 10 năm th́ đùng một cái, họ đóng cửa đi mất, không có để dấu vết lại.

Rồi th́ một hiệu buôn khác tiếp-tục sứ-mạng.

Đó là hiệu kem đầu tiên ở Sàig̣n mở cửa tại đường Espagne, Lê-Thánh-Tôn bây giờ, tại căn nhà có lẽ nay là nhà thuốc Tây Vương-Hữu-Lễ.

Một tấn thảm-kịch ái-t́nh đă xảy ra tại đó, đă được tả trong tiểu-thuyết „Đừng hỏi tại sao“ của B́nh-nguyên Lộc.

Rồi th́ cũng đùng một cái, hiệu buôn đóng cửa đi không để dấu vết.

Hiệu chụp ảnh th́ c̣n có thể tưởng là v́ lỗ-lă, chớ hiệu kem bán chạy như tôm tươi th́ thật là họ đă làm xong sứ-mạng nên rút dù.