SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

Hoan-hô, đả-đảo!

 

Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

 

Cũng cứ những năm tôi lên năm, lên sáu hay lên bảy không c̣n nhớ kỹ v́ tôi viết hồi-kư nên hơi lẩm-cẩm chớ không thể đích-xác được như cụ Vương-Hồng-Sển viết theo tài-liệu của viện khảo-cổ.

Năm ấy có một ông quan ǵ to lắm đi học bên Tây về nước.  Về sau tôi mới biết đó chỉ là một du-học-sinh hồi-hương, sau khi đỗ bằng kỹ-sư canh-nông tên là Bùi-Quang-Chiêu chớ c̣n đối với dân-chúng thuở ấy và trẻ con chúng tôi hễ ai nổi danh là quan lớn tuốt hết.

Ông Bùi-Quang-Chiêu sắp đổ-bộ ở bến tàu Sàig̣n th́ có một bọn đa-sự có lẽ cũng cứ cái bọn bán xác cụ Phan-Châu-Trinh tổ-chức đi đón „cụ“ mà họ cho là một nhơn-tài lỗi-lạc làm rạng danh nước nhà.

Kể ra thuở ấy mà đỗ bằng kỹ-sư th́ cũng le thật đó, nhưng cho là nhơn-tài lỗi-lạc th́ hơi ngờ.

Cụ Bùi vừa đổ-bộ th́ có một anh Tây lai làm kư-giả tên là De Lachovrotière xuống bến tàu gây-sự với cụ và uưnh nhau với cụ.

Tức th́ cả Sàig̣n nổi lên biểu-t́nh đả-đảo họ Đờ, cho rằng y đă xúc-phạm đến một nhà đại ái-quốc Annam.

Tờ báo hằng ngày Trung-lập-báo của họ th́ đang chạy như tôm tươi nhờ đăng tiểu-thuyết của nhà văn Phú-Đức, bị tẩy-chay, không làm được một số, có lẽ nhờ chính ông Phú-Đức cũng tẩy-chay báo ấy, không thèm viết cho Tây lai nữa, chớ độc-giả th́ chắc đă trung-thành với tờ báo bởi họ mê Phú-Đức quá sá mê.

Hai động-từ hoan-hô, đả-đảo đă được dùng từ thuở ấy rồi và bọn nhái ranh như tôi cũng hoan-hô đả-đảo c̣n mạnh hơn người lớn nữa.

Tôi thú-thật là tôi hoan-hô đả-đảo theo ông Phú-Đức mà tôi mê, chớ tôi không hề biết ông Đờ, ông Bùi ǵ hết ráo.

Tôi vẫn cứ là một cậu bé nhà quê nhưng mọi tháng được theo cha mẹ đi Sàig̣n lối ba bốn chuyến nên có thể tự coi ḿnh là dân Sàig̣n ngang xương không thèm mua Trung-lập-báo nữa, lại c̣n đùa bằng câu đùa cửa miệng của dân Sàig̣n: „Trung-lập-báo nói láo ăn tiền“.

Măi về sau tôi mới biết rằng cụ Bùi trung-thành với mẫu-quốc Lang-sa c̣n hơn anh Tây lai kia nữa, và trận đánh lộn chỉ là một trận đánh cụi, do công-an Pháp tổ-chức để gây uy-tín cho cụ Bùi mà phủ Toàn-quyền đă chọn làm „con ngựa“, một chánh-khách có vẻ yêu nước, trung-lập, nhưng bên trong vẫn cứ là người của Pháp.

Ơ hơ … té ra thuở ấy chánh-trị cũng đă khá đểu-giả rồi và người ta đă biết dựng đứng lên những anh-hùng dân-tộc rất là uy-tín … nhân-tạo.

Cũng như vụ đám tang cụ Phan đă làm cho tôi sợ các tổ-chức, vụ hoan-hô đả-đảo ông Đờ làm cho tôi sợ chánh-trị kể từ thuở thiếu-thời, mà cái tức ấm-ách là không được đọc tiểu-thuyết đánh nhau chí-tử của ông Phú-Đức nữa.

Tôi đă thề rằng ngày sau lớn lên, tôi sẽ viết tiểu-thuyết đánh nhau giỏi như ông Phú-Đức để cho tôi đọc.  Nhưng tôi đă lỗi hẹn với tôi v́ xin thú-thật rằng (không phải khiêm-nhường giả đâu nhé) tôi không biết viết loại đó.

Dầu sao, tôi cũng đă phục lăn ông Phú-Đức đă dám bỏ chén cơm để ủng-hộ một anh-hùng dân-tộc … giả.  Nhưng thuở ấy nào ai biết là giả hay thật.  Sự hy-sinh của nhà văn Phú-Đức vẫn đầy-đủ giá-trị như thường.

 

 

Chú-thích của BBT

Le: l´air: vẻ bề ngoài  - lấy le : làm tàng

Mẫu-quốc Lang-sa : nước Pháp