SÀIG̉N 50 NĂM TRƯỚC

 

                                                  Hai ông bà mất tích

 

                                                   Hồi-kư B̀NH-NGUYÊN LỘC     

 

 

Một thành-phố Âu-châu, gồm những xóm có cái tên cũ ngàn năm, mà họ cứ để vậy, thương-yêu tên cũ ấy, hănh-diện v́ tên cũ ấy, chẳng hạn xóm Saint Germain, Des Prés, xóm Montparnasse, xóm Ile de France.

Dân ta nổi danh bảo-thủ, tồn-cổ, nhưng lại rất phụ-phàng các địa-danh xưa.

Tôi đă chứng-kiến cái chết của tên xóm Xă-Tài, tức xóm đầu trên hết, đầu Phú-Nhuận của đường Hai Bà-Trưng, cách đây 30 năm, và ngày nay tôi đang chứng-kiến sự hấp-hối của địa-danh Bà-Chiểu.

Mười năm nữa, con ta sẽ không c̣n nghe đến tên của ông Xă-Tài và của Bà-Chiểu nữa.

Ngày nay, bước lên xe buưt, ta nói: „Cho tôi một vé đi Bà-Chiểu“, các bác soát vé sẽ mỉm cười chế-riễu ta là nhà quê.  Họ vẫn c̣n nhớ tên của địa-danh ấy, nhưng họ gọi nơi đó là Gia-Định, tức gọi xô-bồ.  Theo lịch-sử th́ Gia-Định, tức là trung-tâm thành-phố Sàig̣n, c̣n theo nay th́ Gia-Định là tên của cả một tỉnh lớn, nào phải tên của khu phố ấy đâu.

Không c̣n biết bao nhiêu ông bà khác đă bị xóa tên, chẳng hạn như bà Triệu ở Cầu-Kho, bà Lớn ở Phan-thanh-Giản, và mới có vài năm nay đây thôi mà bà Hạt cũng đă gần đi đời nhà ma rồi.

Ông Diệm đă mâu-thuẫn với ông.  Sóc-Trăng, ông nghe không hay, bắt đổi ra là Vĩnh-B́nh, chớ không như người Ang-Lê, họ tới đó, thấy tên cũ là Singapor, hay, hay là không mặc kệ, họ cứ để vậy ngàn đời.  Nhưng tại sao ông Diệm lại không Việt-hóa Pleiku và Kontum?

Địa-danh Pleiku nghe chướng hơn Sóc-Trăng nhiều, lại nghe tục-tỉu nữa, thế mà ông cứ để vậy.

Dầu sao thiên-hạ cũng bị lây ảnh-hưởng của ông Diệm, xóa tên cũ hết, những tên mộc-mạc, đổi ra tên chữ nho, không biết để làm ǵ.

Có thi-vị-hóa th́ nên thi-vị-hóa tất cả ít ra ta cũng lời được thi-vị, bằng như để vậy th́ nên để vậy hết ráo, Mỹ-Tho, cứ là Mỹ-Tho muôn thuở, chớ bỏ địa-danh đúng là Bà-Chiểu, thay bằng địa-danh sai là Gia-Định th́ thật vô-lư.

Chẳng hạn như cái công-trường lớn sau Vương-Cung Thánh-Đường ở đường Duy-Tân, cách đây 50 năm, nó là công-trường giếng nước v́ tại bồn cỏ ấy có một cái lầu nước rất to cung-cấp nước cho cả thành-phố Sàig̣n, lầu nước đă bị phá, nhưng tên cũ vẫn c̣n, th́ nay ta sửa lại là công-trường chiến-sĩ làm ǵ bởi đó là Chiến-Sĩ Tây với cái đài kỷ-niệm Tây cũng đă bị phá rồi.

Chị bếp của tôi nguyên là Nguyễn-thị-Mẹt, chị ấy đổi lại là Hoàng thị Ái-Huê, gia-đ́nh tôi trở nên tươi hơn, không c̣n người nào, món nào tên xấu cả, nhà xí được đổi ra là buồng vệ-sinh, rất nên thơ, nhưng Ái-Huê lại bỏ gia-đ́nh tôi đi làm Margaret trong một cái ba kia, c̣n buồng vệ-sinh, cái bàn Thổ-Nhỉ-Kỳ bể, tôi không có tiền thay, hóa ra giờ nó lại xí hơn là cầu xí trước.

Ngày nay th́ c̣n được Ông-Lănh và Thị-Nghè, nhưng chắc Ông-Lănh Thị-Nghè không được trường-thọ đâu mặc dầu đă có vi-ta-min H3.

Ông-Lănh có lẽ sẽ thi-vị-hóa ra là Giang-Tân, c̣n Thị-Nghè là Hổ-Cứ (lấy tích Cọp Thị-Nghè)

Cái thời mà các anh hề rạp Cầu-Muối, cách đây 3, 4 mươi năm hay giễu: „Ông Lănh lấy Bà Chiểu đẻ ra Thị Nghè và Chú xă Tài“, cái thời ấy đành rằng nhà quê một cục, nhưng được cái là gợi nhớ xưa như xóm Champ de Mars ở Ba-Lê, gợi nhớ không-khí vơ-hiệp của thời trước, không hại ǵ mà c̣n lợi nữa là khác.

Có một địa-danh ngộ-nghĩnh nầy mà họa-đồ chánh-thức cũng sai, là hai con rạch Ong sát Sàig̣n.  Các bản đồ in là Rạch Ông Lớn, Rạch Ông Bé (chữ Ông có dấu mũ trên đầu chữ O).

Thử hỏi trong xă-hội ta xưa, có Ông Lớn, chớ c̣n Ông Bé th́ vẫn được gọi nịnh là Ông Lớn, chớ nào ai dám gọi họ là Ông Bé Bé.

Mới có 30 năm thôi mà cả các công-sở đều viết sai trong văn-kiện, đến họa-đồ cũng sai.  Đó là hai cái rạch, 1 lớn, 1 nhỏ, thuở ấy bần mọc hai bên bờ nhiều lắm và loài ong mật đóng tổ trên cây bần đông-đúc đến thành tên.