Sài G̣n Xưa In Ít

B́nh-nguyên Lộc

 

Để minh họa cho một mục kia, nhiều báo đă dùng một bức tranh vẽ cảnh trước chợ Bến Thành. Thật ra th́ tranh đó chỉ vẽ lại một bức ảnh xưa, và nếu tôi nhớ kỹ th́ đó là ảnh chụp năm 1925. Sáu mươi hai năm đă qua rồi. Di ảnh c̣n đó, nhưng cái Saigon của năm 1925 th́ đă bị xóa mất rồi. Biết rơ cái Saigon 1925 đó, phải là một người may mắn sống lâu lên lăo làng. Số người lên được lăo làng không phải là ít nhưng đa số c̣n bị kẹt lại ở nước nhà. Thiểu số đă may mắn đi ra nước ngoài được th́ không có viết lách.

Kẻ viết bài nầy thấy ḿnh có bổn phận kể chuyện đời xưa v́ được hai cái may là lên lăo làng và có viết lách, tức là nhân chứng bằng ḷng cung khai những ǵ ḿnh biết.

Chuyện đời xưa mà ít xưa như thế, có đáng kể hay chăng, và hiện có ai buồn nghe hay chăng? Chắc cũng có một số người muốn nghe chớ sao lại không, nhứt là bức tranh mà báo cứ đăng đi đăng lại măi, đă gợi ṭ ṃ rất nhiêu người, v́ hai loại xe có vẻ kỳ khôi, đă có mặt trong tranh. Loại xe thứ nhứt, do người kéo, không lạ bao nhiêu. Đó là “Xe Kéo”, mà những cụ gốc người Bắc, di cư vào Nam năm 1954, đă thấy rồi ở Hà nội trước 1945. Nhưng các bạn trẻ gốc Hà nội, gốc Saigon th́ chẳng hề thấy thứ xe đó. Loại xe thứ nh́, th́ chắc chẳng thấy bao giờ. Đó là loại xe ngựa mà thùng xe vuông vức giống loại thùng của ô tô kiểu Limousine năm 1930.

Saigon đă đặt ca dao cho loai xe ấy, và nó rất “nổi danh tài sắc một thời” chớ không phải lơ mơ đâu.

Hôm nay, nhận được mấy tờ báo, nh́n lại bức ảnh xưa 62 năm, tôi liền lấy giấy ra để viết lại câu chuyện đời xưa 62 năm đó, nó cũng là một thứ “Vang Bóng Một Thời” phần nào.

Cụ Vương Hồng Sển có viết và cho xuất bản quyển “Saigon Năm Xưa”. Cái năm xưa của cụ Vương là khá xưa, cụ tả cái Saigon thời tiền Giá Long lận kia. Nhưng những cái Saigon về sau, không thấy được ai viết ra. Nay xin viết về Sạigon năm 1925, tuy không xưa đáng kể, nhưng cũng là một thứ chuyện đời xưa ít người biết,v́ so với năm nay 1987, th́ chuyện cũng đă cũ 62 năm rồi, các cụ mới lục tuần đâu có biết được.

Pháp đặt nền hành chánh của họ tại Saigon vào năm 1861. Đến năm 1925 th́ 56 năm đă qua. Trong già nửa thế kỷ, họ đă làm được cái ǵ, và đă xóa bỏ cái ǵ của Saigon trước 1861 ?

  1. VỊ TRÍ

Vào năng 1925 th́ về mặt Nam Bắc, Sài G̣n chỉ lên gần tới cầu Trương Minh Giảng rồi thôi, nhưng con đường Trương Minh Giảng cũng chưa được đắp dài như ngày nay, bởi đường nguyễn Thông chưa có, vùng đó không có người ở th́ đường Trương Minh Giảng ḅ tới đó để làm ǵ  ? Về mặt Bắc th́ như thế. Ở mặt Nam, khu Khánh Hội đă có rồi, nhưng chỉ nhỏ bằng bàn tay. Ở sát bờ sông Bến Nghé, các kho hàng đă có đủ, trước mặt các kho hàng là một con đường đưa thẳng xuống Phú Xuân, Nhà Bè. Bên kia con đường là các kho hàng, c̣n bên nầy là những dăy nhà không làm thương mại đâu. Đó là nhà ở. Độ chừng năm bảy quán rượu Tây với năm ba chục cô chiêu đăi viên nhà quê và bự phấn, họ sống về nghề chiêu đăi các lính thủy ngoại quốc, chiêu đăi rượu, chính thức là như vậy, nhưng cũng chiêu đăi về mặt khác nữa.

Phía dưới các kho hàng là một làng tên là làng An Thọ. Nơi đó người Pháp mở vài quán rượu sang trọng, không tiếp lính thủy mà tiếp các người Tây giàu có ở thành phố. Chiều chiều họ xuống đó để giải khát và hóng gió mát bờ sông. Cái quán rượu danh tiếng hơn hết là quán Mimi Pinson, tên của một cô gái, nhân vật chánh trong một tiểu thuyết Pháp, tiểu thuyết Mimi Pinson.

An Thọ, Pháp gọi là Le An Tho, viết tắt là l’Antho, và bị pháp đọc thành Lăn-Tô. Chiều chiều người ḿnh cũng đạp xe đạp đi hóng mát ở Lăn-Tô, nhưng không có uống rượu v́ thuở đó dân ta chưa nghiện rượu Tây.

Sau dăy nhà chiêu đăi lính thủy là chợ Khánh Hội, cũng đă có rồi, nhưng không thịnh như về sau, bởi dân cư vùng đó c̣n quá ít. Thế rồi hết. Phía trong của khu đó, tức phía Tây, chỉ có nhà lá của dân nghèo mà thôi, với lại một xưởng kỹ nghệ của Tây là xưởng C.A.R.I.C chuyên đóng tàu máy loại bỏ túi, c̣n hoạt động cho đến ngày nay, nhưng nay th́ nó nằm trong tay nhà nước Cộng Sản, chớ không là của tư nhơn Pháp như xưa.

Cầu Tân Thuận đưa xuống phú Xuân, Nhà Bè chưa có v́ cái lẽ giản dị là con kinh từ Chợ Lớn chảy ra đó, con kinh chảy song song với Rạch Ông Lănh, chưa được đào. Kinh đó, Pháp đào sau 1925, và đặt tên là Canal de Dédoublement, được dịch ra là là Kinh Đôi, tức đi đôi với Rạch Ông Lănh. Thế nghĩa là từ Saigon xuống Nhà Bè, đi thẳng chẳng có qua sông, qua suối ǵ hết mà phải cần chiếc cầu Tân Thuận. Cầu nầy chỉ được xây sau khi đào xong Kinh Đôi, không nhớ từ năm nào (Kinh Đôi được đào để chuyển hàng ngoại quốc bằng thuyền nhỏ vào các kho ở Chợ Lớn, chuyển từ tàu buôn quốc tế. Con Rạch Ông Lănh hóa thành quá cạn hẹp khi nền kinh tế miền Nam phồn thịnh lên, hàng hoá vào quá nhiều).

Con đường chạy từ Saigon xuống Phú Xuân, Nhà Bè, th́ tại đầu đường, phía Saigon, là một chiếc cầu sắt, bắt ngang rạch Ông Lănh. Cầu nầy mang tên là cầu Quây, v́ mỗi ngày phải quây nó một lần để thương thuyền vùng Đồng Nai vào được tới Chợ Lớn. Đó là cây cầu đầu tiên của thành phố Saigon, các nhóm chuyên viên xây cầu c̣n vụng về, quên mất đám thương thuyền nầy, nên xây cầu thấp, hóa ra thương thuyền Đồng Nai xuống, phải đậu lại lối trước quán Ngân Đ́nh ngày nay. Cầu gồm hai phần, mỗi phần nằm ở một bờ rạch. Đúng mười hai giờ trưa th́ cả hai phần đầu cầu được máy điện xoay cho nó xếp vào một bờ rạch. Vậy là cửa rạch được mở lớn ra. (Những chiếc cầu sau đó, như Công Mống, Cầu Ông Lănh, đều được xây thật cao). Khi ông Diệm lên nắm chánh quyền th́ cầu đó quá cũ, phải xây lại, nhưng các kỹ sư ta lại càng quên nhiều hơn kỹ sư Pháp, là họ xây cầu bê-tông, không c̣n quay được nữa, hóa ra hàng hóa vùng Đồng Nai, phải được đưa tới Saigon bằng xe cam nhông, tiền chuyên chở nặng, tạo ra tăng giá hàng.

Thuở đó dân Saigon c̣n sáng tác ca-dao, tức c̣n giống như người xưa phần nào. Và chiếc cầu quây nầy cũng đă gợi hứng cho các nhà thơ nặc danh đó:

Chừng nào cầu quây nọ thôi quây.

Th́ qua với bậu mới dứt dây cương thường.

Đó là một lời thề, ngây thơ một cách cảm động, cứ tưởng chiếc cầu quây bằng sắt ấy sẽ thọ muôn năm nên mới chỉ nó mà thề thốt. Chẳng dè nó chỉ thọ được tới thời ông Diệm mà thôi.

(Ca dao sáng tác cho Saigon cũng khá bộn, nhưng chưa thấy ai ghi chép hết. Trong bài nầy, tôi sẽ có dịp chép lại một mớ, gọi là bảo tồn di tích của Saigon xưa in ít).

Bên kia rạch Ông Lănh là đồng không mông quạnh, chỉ thỉnh thoảng vài nhà ngói mọc lên đây đó, c̣n th́ là đất trống hoặc nhà lá. Nhưng mà Bến Vân Đồn th́ đă được đấp rồi, chạy song song với Bến Chương Dương ở bên nầy (Tôi tự hỏi tại sao nhân viên của chế độ Ngô Đ́nh Diệm lại đặt tên những con dường bờ sông (Quai) là Bến. Bến, chỉ dài tối đa vài trăm thước thôi chớ, đằng nầy hai bến đó lại dài tới mười cây số. Xưa dân Saigon chỉ gọi nó là “đường bờ sông” thôi. Nếu “đường bờ sông” quá dài, nghe không hay, th́ tưởng nên t́m hoặc sáng tác một danh từ khác cho ổn hơn).

Vùng vắng mà đắp đường bờ sông Vân Đồn, v́ vùng ấy tuy vắng, nhưng đang bước vào t́nh trạng phát triển. Tuy hăng thuốc lá Bastos chưa có, cư xá Vĩnh Hội chưa có, hăng chế tạo vật dụng bằng cao su chưa có, nhưng bên trong, Chợ Xóm Chiếu đă đông b́nh dân làm nghề dệt chiếu cói, nhà thờ Xóm Chiếu đă được xây cất rồi.

Bây giờ, xin trở lại mặt Bắc, mà khi năy chỉ được nói đến sơ thôi.

Đường Trương Minh Giảng chỉ mới ḅ lên khỏi nhà thờ Ba Chuông ngày nay vài trăm thước rồi biến thành ngơ cụt. Nhà thờ Ba Chuông chưa có, và vùng đó cũng là vùng hoang địa, như qua khỏi cái nơi mà nay là nhà thờ Ba Chuông th́ người Anh thiết lập nghĩa trang của họ, nên đô thành phải cố đưa đường tới đó để phục vụ cái nghĩa trang đó mà thôi. Con đường nầy măi đến năm 1941 mới được bắt đầu nối dài ra cho đến con rạch, và chiếc cầu Trương Minh Giảng mới bắt đầu được xây, mà dân chúng gọi là cầu Mới. Sang sông rồi th́ xóm nhà nơi đó được gọi là Xóm Cầu Mới, y hệt như tên của xóm Cầu Mới ở Bắc Việt mà nhà văn Nhất Ĺnh đă nói đến trong một tiểu thuyết kia.

Khi cầu xây cất xong, tôi lên đó để hóng mát, và thấy nơi đó là một làng rất quê mùa, dĩ nhiên là đâu có chợ Trương Minh Giảng. Nước máy cũng chưa được cho qua bên ấy bằng ống nước đặt dưới dạ cầu.

Nhưng ở phía tay trái của đường Trương Minh Giảng th́ đường Lê Văn Duyệt đă lên tới khỏi con rạch rồi . Con rạch nầy chỉ là phần bên trong của rạch Cầu Bông, đổ ra sông Saigon, thuở đó, sạch sẽ và nên thơ lắm, v́ không có dân ở hai bên bờ rạch xả rác xuống đó.

Đường Lê Văn Duyệt được tiếp dài đến một vùng cũng hoang vu không kém, là để phục vụ cho sở vô tuyến điện, dân gọi vùng đó là vùng “Dây Thép Gió”. Tin vô tuyến đánh từ Saigon, phải nhờ những tháp sắt cao, dựng lên ở đó. Con đường nói trên, lên tới cái nơi mà ngày nay là ngă ba Ông Tạ th́ hết. Địa danh ngả ba Ông Tạ đă có rồi. Năm 1964, có người nói ông Tạ c̣n sống, tôi không tin. Năm 1925, tên của ổng đă vang danh, th́ hẳn thuở đó ông đă khá cao niên rồi, th́ cớ sao 39 năm sau là năm 1964, ông lại c̣n đủ sức để mà làm thầy thuốc và làm nhà sư ? Có lẽ đệ tử của ông đă thừa kế tên ông chăng ?

Con phố Ông Tạ đưa sang Trương Minh Giảng, tới trước cái nơi mà nay là Nhà Thờ Ba Chuông, chỉ là một con đường ṃn nhỏ bằng bàn tay, hai bên đường, người ta trồng cải, tưới bằng nước giếng lấy lên bằng máy cần vọt; ông Diệm lên rồi th́ nó mới biến ra thành một con phố với cái tên là Ôn-Như-Hầu. Khám Chí Ḥa, chợ Ḥa Hưng ǵ đều cũng chưa có.

Nhưng phía tay phải của đầu đường Trương Minh Giảng th́ lại rất phồn thịnh. Con đường dà́ nhứt là con đường Paul Blanchy (giờ là Hai Bà Trưng) đưa lên tới Phú Nhuận. Phú Nhuận xưa là làng, thuở đó được xem là ngoại ô Saigon, và là nơi tập trung của đồng bào gốc miền Bắc, họ lập ra ở đó vài đền Thánh c̣n hoạt động cho tới năm 1975. Chợ Phú Nhuận mang tên là Chợ Xă Tài, và con đường Paul Blanchy chỉ chạy tới lên tới trước bịnh viện Cơ Đốc Phục Lâm An Tức-Nhựt rồi th́ thôi. Bên tay phải của con đường quan trọng đó, nơi mà sau 1954 một cư xá lớn mọc lên với nhà cửa của Nguyễn Mạnh Côn, Phạm Duy, Hoàng Anh Tuấn, bên đó hoàn toàn hoang vu cho tới thành phố Gia Định mới đông đúc trở lại.

Từ Sài G̣n, lên Phú Nhuận, phải qua một cây cầu, cũng bắt ngang qua rạch Cầu Bông. Cầu ấy xưa mang tên Cầu Kiệu.

Dưới đây là h́nh ảnh của vùng Tây và vùng Đông của Sài G̣n 1925.

Ranh giới cực cùng về hướng tây là đường Lê văn Duyệt, với cái tên Tây là Verdun, bị Việt hóa thành ra Quẹt-Đoong. Phía trái của Quẹt Đoong là hoang địa. Xóm Bàn Cờ là rừng nhỏ và thưa, sào huyệt của trộm cướp, anh chị, điếm đàng. Trường trung học Petrus Trương Vĩnh Kư là một cái nghĩa địa lớn của người Tàu của ba bang Phúc-Kiến, Triều-Châu và Hải-Nam, nghĩa địa nầy măi cho đến hai năm sau, năm 1927 mới bị giải tỏa để bắt đầu xây cất trường Trương Vĩnh Kư, và công việc xây cất kéo dài cho đến niên học khóa 1928-1929 vẫn chưa xong hẳn.

Tôi c̣n nhớ chúng tôi đă bị ăn cướp đánh. Hôm đó chúng tôi, bọn nội trú, ra khỏi trường hồi năm giờ sáng để về quê ăn tết (được nghỉ đến một tháng) th́ bị ăn cướp bao vây. Cả trên hai trăm lưu trú học sinh, mỗi cậu một va ly, một bị, đều bị ăn cướp lấy sạch trơn. Chúng chỉ có dao, và chỉ đông lối 15 tên thôi, nhưng chúng tôi phải đầu hàng, v́ không biết cách chống lại với 15 con dao ấy, sự chống trả, thật ra th́ chẳng khó khăn ǵ đối với người biết chiến đấu. Chúng tôi đành trở vào trường để khóc với Proviseur người Pháp. Nhưng hay quá, ông ta chỉ dùng một cú điện thoại là 10 phút sau, hằng trăm cảnh sát viên tới nơi, để vây chặt một vùng rộng lớn, vùng Ô Ma và Bàn Cờ, và bắt được trọn ổ cướp, không có anh học śnh nào mất món ǵ hết, v́ cướp chưa kịp chia chiến lợi phẩm. Chỉ kể sơ câu chuyện đó là quí vị biết vùng ấy hoang vu tới mức nào.

Bọn nội trú mà không bị phạt kỹ luật, th́ chúa nhựt được phép ra chơi tới tám giờ đêm mới phải trở vào trường. Nhưng đêm chúa nhựt nào, chúng tôi đi xe điện vào tới nhà ga Nancy, là đứng đó đợi nhau, đông vài ba mươi cậu mới dám đi bộ vô trường v́ sợ ma. Nancy là con phố nhỏ đưa từ bờ rạch Ông Lănh lên tới trước cửa trường, chớ không phải là một đại lộ (Cộng Ḥa) như ngày nay. Xe điện nối liền Saigon Chợ Lớn, tới nhà ga Nancy, chỉ ngừng lại 1 phút thôi, cho hành khách lưa thưa ở đó lên xuống. Chỉ có tối chúa nhựt mới đông khách, là bọn tôi.

Nhà cửa của Saigon, chỉ đi đến cái nơi mà về sau là rạp Nguyễn Văn Hảo th́ thôi. Hai bên đại lộ Trần Hưng Đạo (tên Pháp thuở đó là đại lộ Galliéni) là đất trống không. Ở trong xa, xa lắm, có nhà lá của dân nghèo, thắp đèn dầu leo lét. Tuy nhiên, nhà thờ Chợ Quán đă được xây cất ra từ lâu, và trường trung học Pháp-Hoa cũng đă xây cất xong, trường nầy là ranh giới mặt Nam của trường Trương Vĩnh Kư. Con phố lớn ngăn cách hai trường vào ngày nay, là sân đá bóng của chúng tôi.

Từ trường, anh học sinh nào mà mộ đạo, đi chùa Tam Tông Miếu, phải băng rừng, v́ con đường Cao Thắng đưa tới đó là một con đường ṃn đất, đi xe đạp trên đó cũng rất khó khăn lắm.

Cái chuyện đi xe điện vào trường, là nói hơi sớm, chuyện của học khóa 1928-1929, chớ vào năm 1925, th́ xe điện cũng chưa có, mà là xe lửa, nó xịt khói đầy trời, và xe nầy chỉ chạy tới trường Xủi Bắn Cái (Đồng Khánh nay) rồi thôi, khác với xe điện của mấy năm sau, chạy gần tới chợ B́nh Tây.

Về mặt Đông Bắc th́ thành phố chỉ đi tới bên nầy đầu cầu Bông là hết thành phố. Từ bên kia cầu Bông là đồng lầy măi cho tới thành phố Gia Định.

Bên nầy đầu cầu Bông là ngoại ô Đa-Kao, do địa danh Đất Hộ bị người Pháp Pháp-hóa như thế đó. Đó là ngoại ô bảnh nhứt của Sài G̣n thuở ấy. Bao nhiêu công chức trung và cao cấp của ta đều mua hoặc thuê nhà ở đó với con phố chánh là phố Albert ler về sau là Đinh Tiên Hoàng, nơi đó có đến hai rạp chiếu bóng, trong khi ngoài khu Bến Thành mới, chỉ có một rạp độc nhất mà thôi. Photo Dakao là tiệm chụp ảnh nổi danh nhứt Saigon, đắt khách hơn hiệu Morise của người Nhựt ở phố Bonard nữa (Bonard là tên Pháp của đại lộ Lê Lợi).

Chính vào năm 1925 đó mà bộ phim Tarzan đầu tiên ra đời, mà dân ta rất mê. Phim nầy là phim bộ, chiếu trọn một tuần lễ mới hết, và rạp Casino cho chiếu liên tiếp bốn tuần cũng chưa quá thưa khách. Sang tuần lễ thứ năm th́ họ chiếu theo một lối rất đặc biệt gọi là chiếu Résumé, chiếu liên tiếp 4 tiếng đồng hồ cho hết bộ, bỏ thời sự bỏ tất cả, nếu không bỏ nhiều, phải chiếu 10 tiếng mới hết. Lâu lắm về sau, rạp Asam mới cháy, nên chỉ c̣n một thôi. Rạp Casino ngày nay là rạp hạng bét, nhưng thuở đó là rạp hạng nh́ Sài G̣n chỉ thua Asam thôi.

Ḿ Dakao, đường Vassoigne, cũng là ḿ ngon nhứt Sài G̣n, bánh ích mặn, nhưn tôm thịt Đakao cũng là bánh ích nổi danh nhứt.

Tuy là bảnh, nhưng thật ra cũng c̣n quê. Con phố bờ rạch cầu Bông, bên trong c̣n dấu vết bóng xưa với một cái đ́nh núp dưới bóng một cây đa, đ́nh Tân An, mà cho đến nay vẫn c̣n. Trước mặt đ́nh Tân An, và đưa lưng xuống rạch Cầu Bông là một làng chài lưới, dân chúng gọi là Vạng Chài (Có người viết là Vạn, chớ thật ra nó là Vạng, có nghĩa là làng của dân chài). Thuở ấy rạch Cầu Bông c̣n sạch lắm, nên dân câu kéo đông đúc họp thành làng. Họ cung cấp cá trắng, tức cá sông và tôm tươi cho toàn thành phố.

Nhà liên kế xây cất bằng gỗ cũng c̣n khá nhiều, mặc dầu nhà gạch đă thay thế nhà gỗ nhiều lắm rồi. Đường bờ rạch nói trên, c̣n đến hơn mười ngôi nhà xưa gỗ quí, ba gian hai chái, y như ở làng.

Vào trong xa, chợ Tân Định cũng đă có rồi, chợ gạch, nhưng rất cũ chỉ mới xây cất lại, h́nh như là vào năm 1930 thôi. Chợ Đất Hộ, được dân chúng gọi tắt là chợ Hộ.

Ở mặt Đông ấy, trừ chợ Hộ là chợ bảnh, chợ Xă Tài (Phú Nhuận) và chợ Tân Định, tuy không phải là quá nghèo, nhưng không đáng nói tới bằng chợ Thị Nghè.

Thị Nghè chưa được xem là ngoại ô của Sài G̣n. Hành chính ở đó là làng, làng Thạnh Mỹ An. Nhưng làng đó trù mật không thể tả, v́ tất cả thợ thuyền của sở Ba Son (thủy quân công xưởng) đều ngụ ở làng đó, v́ đó là nơi gần nhứt sở làm của họ. Vào năm đó mà thợ thuyền đă đông gần hai ngàn rồi, và với vợ con của họ, họ trở nên một lực lượng tiêu thụ lớn lao cho cái làng trù mật đó. Tính bổ đồng mỗi thầy thợ có bốn con th́ hai ngàn thầy và thợ họp thành một dân số là 8 ngàn người để cọng thêm với dân làng ở đó. Nhưng đâu có phải chỉ có sở Ba Son, mà sở Hải Đăng (đó là tên b́nh dân ta, chớ tên Pháp là sở Hydraulique-Agricole Et De Navigation) cũng nằm trong đó (nhà văn Nguyễn Hiến Lê đă giúp việc cho sở nầy, nhưng đó là người nhân viên Việt Nam độc nhứt, không có nhà cửa ở Thị Nghè)

 

  1. ĐƯỜNG SÁ, XE CỘ, VỆ SINH

Chưa có con phố nào được trán nhựa hết. Tất cả đều trải đá xanh, nhưng thường được xe hủ lô cán đi cán lại nhiều lần nên đá bằng phẳng, không gồ ghề như mặt dường đá ở tỉnh. Chắc khỏi nói ai cũng biết là bụi mịt trời. Nhưng người Pháp họ làm việc cũng khá vệ sinh, mỗi ngày cho một đoàn nhiều xe đi tưới đường phố, một ngày hai chuyến, buổi sáng vào lối tám giờ, buổi xế vào lối ba giờ, nên bụi ít đi. Tuy nhiên, những con phố nhỏ không quan trọng, th́ v́ không đủ xe, nên chẳng bao giờ được tưới nước trong sáu tháng không có mưa.

Trừ những con phố lớn, về sau được kéo dài ra, th́ đại để các con phố ngày nay, thuở ấy đă có rồi (trừ vài con phố khu Bàn Cờ, Vườn Chuối, mà thuở ấy c̣n hoang vu). Đường sá rất thưa người qua lại. Nếu tôi nhớ không lầm th́ thống kê thuở đó cho biết dân số là hai chục ngàn người (không kể Chợ Lớn vào). Hai vạn th́ quá ít sánh với 3 triệu vào năm 1965. Nhờ vậy mà h́nh như không bao giờ xảy ra tai nạn xe cộ có chết người. Vả lại ô-tô chỉ có mấy mươi chiếc thôi, loại mà nay, nếu ta thấy, ta sẽ cho là loại tiền sử. Và cũng nhờ vậy mà điện và nước luôn luôn thừa thải. Điện và nước được thiết lập, trù liệu cho một dân số năm chục ngàn là tối đa. Đến năm 1965, v́ chiến tranh ở nông thôn, dân tăng vọt bất ngờ nên mới có nạn thiếu điện thiếu nước.

Vậy là t́nh trạng vệ sinh thuở đó rất tốt, mười lần tốt hơn vào năm 1965. Nhưng vẫn cứ chưa được hoàn hảo v́ cầu xí máy chưa có, trừ ở những biệt thự lớn. Hố xí chỉ dược dẹp bỏ vào năm 1946 mà thôi, tức măi đến hăm sáu năm sau 1920 (và 40 năm trước năm 1986). Hố xí quá ghê tởm, nhứt là hố xí ở Hà nội, mà t́nh trạng c̣n kéo dài cho đến ngày bài nầy được viết ra. Ở Saigon xưa, th́ dăy nhà nào cũng bị bắt buộc phải chừa ngơ hẻm sau nhà. Cửa hầm xí trổ ra các hẻm đó và nhân viên sở vệ sinh đă thay thùng xí mỗi đêm, vào ngơ, ra ngơ, không làm phiền chủ nhà. Ở Hà nội, không có luật bắt buộc đó, nên lắm nhà, nhân viên vệ sinh vào nhà từ cửa trước, đi ngang buồng ngủ chủ nhà, và nhứt là trở ra cũng do lối ấy với thùng xí hôi thúi đến điên đầu. Những dơ bẩn thường rơi rớt trên nền gạch của các buồng quan trọng trong nhà.

Nói chung, Saigon xưa được hưởng ba điều kiện vệ sinh: nước thừa thải, đường phố được tưới nước mỗi hôm hai lần, và hố xí được xây cách nào mà nhân viên vệ sinh khi làm việc không phải vào và ra nhà của người cư ngụ.

Chẳng có tư nhơn nào sắm ô-tô hết, kể cả người pháp giàu có. Ô-Tô là xe của một số ít công sở, dốt lái xe, chắc lái cũng chẳng giết chết ai được. Tuy nhiên, muốn làm tài xế, vẫn phải thi lấy bằng. Và cuộc thi rất là buồn cười.

Trước công sở của hương chức hội tề làng Thạnh Mỹ An (Thị Nghè) có một cái bồn binh loại bồn binh trước chợ Bến Thành, nhưng bốn lần nhỏ hơn. Đó là sân thi. Người tài xế cử tử cứ lái xe chạy quanh đó đủ ba ṿng là được phát bằng cấp tức th́. Rất là dễ ăn, nhưng người ḿnh lại chẳng ai buồn học lái hết, v́ lấy bằng để rồi thất nghiệp chết cha. Những người thi lấy bằng là bồi bếp của các ông chủ các nha sở có ô-tô và tài của họ có thể c̣n kém hơn tài của các anh đánh xe ngựa nữa.

Ô-tô có hai loại: loại thứ nhứt có mui vải, xếp lại được, và thường xếp lại, chỉ có mưa to mới được giương lên; loại thứ nh́ là loại Limousine, mui vuông-khối, y như là một cổ ḥm (cái săng) và rất cao. Chưa có loại mui kiếng thấp và tṛn như về sau. Loại mui kiếng thấp và tṛn, xuất hiện vào năm 1929, được người Việt gốc miền Bắc gọi là “ô tô ḥm”, mặc dầu chính loại Limousine mới là giống cái ḥm.

Tư nhơn giàu sang đi bằng ǵ ? Cũng bằng phương tiện của nhà nghèo, sẽ nói đến lát nữa đây. Nhưng giới giàu sang nầy, đi dạo chiều bằng một loại xe ngựa đặc biệt, mà Pháp gọi là Calèche, do hai ngựa kéo, ta gọi là xe Ma-Ní song mă. Xe đó từ Pháp đưa sang, nhưng do người Phi-Luật-Tân đánh xe, nên ta mới gọi là xe Ma-Ní (do Manille, tên kinh đô Phi Luật Tân). Người đánh xe, Pháp gọi là saïs, ta gọi là xê-ích. Đó là tiếng Ḥa Lan chớ không phải tiếng Pháp.

Nhưng loại xe nầy, không chở khách trong ngày, chỉ chở từ bốn giờ chiều đến chín giờ đêm thôi, giá rất cao. Tản Đà Nguyện Khắc Hiếu có làm thơ tả cái thú đi chơi xe Calèche ở Saigon.

Xe chỉ chở đi ṿng inspection, chớ không chịu đi gần. Ṿng inspection là bắt đầu từ đại lộ Bonard (Lê Lợi) vào thảo cầm viên, sang Thị Nghè rồi mượn đường Hàng Sanh để vào Bà Chiểu (thành phố Gia Định) ra trở về Bonard, qua Cầu Bông. (Xin nói rơ là Hàng Sanh chớ không là Hàng Xanh, như các ông kư giả Hà Nội di cư vào Saigon năm 1954 đă viết. Cây Sanh cùng loại với cây Si có tánh cách trang trí đẹp. Đường Hàng Sanh nối liền thành phố Gia Định tới Thị Nghè). Đó là nơi hóng mát của nam thanh nữ tú Sài G̣n thuở ấy.

Xe b́nh dân có hai loại: loại thứ nhứt là xe kéo mà Hànội và Huế đều có, nên không cần tả. Loại thứ nh́, chỉ có Saigon là có thôi. Xe đó được gọi là xe Kiếng, biến âm của xe Kính. Mui xe giống hệt như mui xe Limousine, nhưng cột mui là cột gỗ chớ không phải cột sắt, cũng do hai ngựa kéo, nhưng có bốn bánh. Loại mui nầy không phải là bắt chước mui xe Limousine, mà đă có trước khi Limousine được nhập cảnh rất lâu. Xe do người Tàu đóng, người ḿnh không biết đóng xe nầy.

Muốn thấy rơ loại xe nầy, xin cứ xem bức tranh thường được đăng ở các nhựt báo, tranh nầy vẽ theo một bức ảnh chụp mặt trước của chợ Bến Thành vào thời đó.

Xe có hai băng, chở được bốn người. Những người ngồi băng trước phải đưa lưng ra phía trước xe, đối mặt với người ngồi băng sau. Giữa hai băng lại có ghế ngựa cho trẻ con ngồi. Gia đ́nh đông con rất khoái loại xe nầy v́ vừa lớn vữa nhỏ, tám chín ngươi có thể chen chút nhau trong đó. Trời mưa, không bị ướt như xe kéo có mui bằng vải. Mui xe nầy bằng kính th́ rất kín. Giá cũng rẻ, từ Sài G̣n vào Chợ Lớn, họ chỉ lấy ba hào thôi (có thể chở thêm vài va ly đồ đạc ở thùng sau).

Xe nầy quá thông dụng nên cũng có ca dao: Bước lên xe kiếng đi viếng mả chồng. Cỏ non chưa mọc, trong ḷng thọ thai.

Ngoài hai loại xe b́nh dân trên, c̣n ba đường xe lửa:

Đường thứ nhứt đưa từ đầu Cầu Bông tới đến Cầu Kiệu, chỉ lấy l xu thôi, khách muốn lên từ đâu, xuống từ đâu, tùy thích. Xe nầy bị bỏ năm 1926.

Đường thứ nh́ đưa từ đầu đại lộ Hàm Nghi đến đại lộ Đồng Khánh, có nhiều nhà ga dọc đường và giá tiền khác nhau tùy lộ tŕnh dài ngắn. Xe nầy được biến thành xe điện từ năm 1926.

Đường thứ ba đưa từ chợ Cầu Ông Lănh đến Chợ Lớn cũ, phía dưới sông. Bị biến thành xe điện, chạy tuốt lên tới tỉnh lỵ tỉnh B́nh Dương, c̣n ở Chợ Lớn th́ chạy xa vào tới Xóm Củi. Cũng cứ vào năm 1926. Được gọi là xe điện bờ sông, chạy qua nhà đèn Chợ Quán và nhà thương Chợ Quán.

Loại xe thứ tư, không rơ tại sao được dân Saigon gọi là xe cá, mặc dầu xe ấy không chở cá bao giờ cả, v́ cái lẽ dễ hiểu là thùng xe chỉ là mặt bằng, hai bên không có vách thùng, xe nầy người Pháp gọi là cam nhông 2 ngựa (camion deux chevaux) v́ nó chở mạnh như xe camion, mà chỉ do hai ngựa kéo thôi, được thông dụng cho đến năm 1965, dùng để dọn nhà cho dân Sài G̣n, chở tủ, giường, bàn ghế.

Loại xe thứ năm là xe ḅ, do hai ḅ kéo, nhưng đó là ḅ Bô, ḅ nhập cảng từ nước ngoài. Thùng xe lớn gần bằng thùng xe camion, và chở nặng được một tấn rưỡi. Xe nầy do người Tàu chế ra, mà chỉ có họ là dùng mà thôi, chở hàng qua lại từ chợ cầu Ông Lănh vào Chợ Lớn.

Năm 1942, đồng minh vây khổn Đông Dương, gạo Nam ra Bắc không được, tôi có sắm một chiếc xe nầy để buôn gạo ra Bắc, nhưng đi từng chặng, chở tới Phan Thiết, rồi người Phan Thiết nhận hàng, chở đi xa hơn, tới Phú Yên, c̣n xe tôi th́ trở về. Mỗi đoàn xe đông hằng trăm chiếc và mỗi xe chỉ dám chở l tấn gạo thôi, chở nhiều hơn không đủ sức đi 200 cây số lộ tŕnh Saigon-Phan Thiết (xin xem truyện ngắn “Tôi đă chết rồi”, tả rơ vụ đi buôn nầy).

Loại xe thứ sáu, tuy là xe công cộng, nhưng lại rất sang. Đó là xe bus, đẹp và sạch. Chỉ có năm ba chiếc thôi, và chỉ chạy trên một lộ tŕnh độc nhứt: đại lộ Nguyễn Tri Phương Chợ Lớn, tới cuối đại lộ Hàm Nghi ở Sài G̣n. Giá vé là hai hào, năm đó đủ cho một thầy kư ăn sung sướng trong một hôm, v́ ḿ chỉ có 3 xu một tô, sữa đặc Ḥa Lan hiệu con chim chỉ có 5 xu một hộp.

Khách dùng xe bus toàn là thương gia Tàu, với vài thương gia Việt, cùng vài công tư chức lớn người ḿnh, thí dụ những ông kế toán viên của Đông Pháp Ngân Hàng, có nhà gần nhà thờ Chợ Quán.

Rất là kỳ dị, hiện tượng loại xe b́nh dân cá kèo đó, vượt lên hàng xe sang trọng ở Sài G̣n vào năm 1920-1930.

Calèche và xe bus thuộc giai cấp quí tộc Bà-La-Môn, xe kéo thuộc giai cấp cùng đinh Paria.

Nhưng loại xe thứ bảy, không cần nói ra. Đó là xe đạp, v́ xe đạp không phải là xe chuyên chở công cộng. Mặc dầu vậy, cũng xin tŕnh ra vài chi tiết ngộ nghĩnh. Pháp đă đưa bán sang miền Nam một loại xe đạp hiệu Con Én (Hirondelle) mà phần lớn các bộ phận của chiếc xe được làm bằng gỗ chớ không phải bằng kim khí. Đó là xe của các thầy kư già, lương khá cao. Các thầy kư trẻ ít mua, v́ giá xe đó mắc tiền.

Tôi cũng tránh không nói đến loại xe gọi là xe Thổ Mộ, v́ xe nầy ở tỉnh, nhứt là tỉnh Thủ Dầu-Một, chỉ chở hàng xuống Saigon rồi đi ngay chớ không có ở lại. Thổ Mộ là lối phát âm lười biếng tên tỉnh Thủ-Dầu-Một, v́ xe nầy được chế tạo đầu tiên trong tỉnh Thủ-Dầu-Một, nó khảc hẳn xe ngựa của tỉnh Biên Ḥa và khác xa xe ngựa vũng Tàu.

  1. SÀI G̉N BAN ĐÊM

Thuở ấy chưa có luật lao động, nên các cửa hàng mở cửa đến một giờ đêm, riêng ở Cầu Muối th́ buôn bán suốt đêm. Sài G̣n đêm rất vui mặc dầu chưa có vũ trường và pḥng trà. Ban đêm buôn bán mạnh hơn ban ngày, v́ ban ngày dân bận đi làm. Họ chỉ mua sắm ban đêm mà thôi. Đó là chuyện Sài G̣n, chớ ở Chợ Lớn th́ lại càng vui hơn.

Nhưng nhà hát th́ quá tệ. Chỉ có một nhà hát độc nhứt ở đường Lê Thánh Tôn (lúc đó gọi là rue d’ Espagne) gần dăy bán trái cây, sau chợ Bến Thành. Mà lại là rạp chiếu bóng nữa, mang tên là rạp Moderne. Cải lương muốn tŕnh diễn, phải thương lượng trước với họ, rất phiền phức. Thế nên khán giả đêm nào cũng nghẹt rạp, phải thuê ghế thêm mới đủ chỗ ngồi.

Năm 1925, chị Bảy Phùng Há đă 18 tuổi và đă lừng danh. Chị thường tŕnh diễn ở rạp ấy. Tính ra th́ năm nay chị Bảy đă 82 tuổi mà c̣n đẹp, nên người ngoài chẳng ai biết tuổi thật của chị đâu.

Xóm Ba Chợ là một xóm náo nhiệt nhứt Saigon, v́ ba cái chợ được xây cất ở đó, chợ nầy cách chợ kia lối một trăm thước. Đó là chợ Cầu Ông Lănh, chợ Cầu Muối và Chợ Cháy (bị cháy về sau, nhưng được xây lại, nhưng thiên hạ cứ che cḥi để bán). Hàng hóa các tỉnh về đó ban đêm, mà hàng nhập cảng của Sài G̣n, cũng đi tỉnh từ đó, thường cũng cứ ban đêm. Nội đám phu khuân vác, đă đông đến hai ba trăm rồi, chưa kể khách buôn bán và khách ăn chơi, tất cả có trên một ngàn người “đứng đường” vào ban đêm, trong một diện tích rất là nhỏ.

Dăy nhà lầu ở bến Chương Dương, tiu đ́u từ năm 1950, thuở đó là kho hàng của người Tàu, cho vùng đó một vẻ phồn thịnh không thể tả.

Tại khu Ba Chợ có một nhà hát kỳ lạ ở nhiều điểm. Đó là rạp hát Cầu Muối, đến nay vẫn c̣n. Nhà hát nầy chỉ dành riêng cho Hát Bội. Chiếu bóng và Cải Lương thuê cao giá bao nhiêu, nhà hát cũng chẳng nhận.

Mỗi đêm họ diễn hai xuất,với hai tuồng tích khác nhau, từ bảy giờ tối cho đến năm giờ sáng mới thôi. Khách đi buôn, hà tiện tiền thuê khách sạn, cứ lấy vé vào đó để ngủ rồi sáng ra ăn lót dạ về tỉnh ngay, nên tuồng hay tuồng dở ǵ, đêm nào rạp cũng chật như nêm.

Nhưng hai đặc điểm trên không đáng kể bằng cái đặc thù sau đây. Nhà hát đó, có xây nhà hầm (ca ve). Ở pháp, nhà nào cũng xây nhà hầm để chứa rượu. Nhưng sang xứ ta th́ họ bỏ nhà hầm đi, trừ hai nơi ; một là nhà hầm của thư viện quốc gia cũ, dùng chứa sách quí, hai là nhà hầm của cái cao ốc xây sát ṭa đô chính vào năm 1936.

Nhưng nhà hát Cầu Muối, là công tŕnh kiến trúc của ta rặt ṛng, mà lại có xây nhà hầm, y như ở bên Pháp. Xưa th́ đào kép hát bội ở trong cái hầm đó, nó được chia ra thành nhiều ô, nhưng từ sau 1950, ngành hát bội tiu d́u, th́ người thường cũng thuê được các ô của hầm đó, măi cho đến nay.

  1. GÁI ĐẸP SAIGON.

Thuở ấy hễ cô nào ăn mặc ḷe loẹt nhiều màu th́ trẻ con cứ cho là đẹp. Mà có lẽ người lớn cũng thế, thế cho nên mới có bài ca điệu “Hành-Vân-Lưu-Thủy” sau đây:

Cô đội cái khăn bông hường

Xúc động (cái) ḷng tôi thương.

Nay cố nhớ ra, để tả lại đây. Chưa hề có cô gái Việt nào phi dê cả, nhưng gái Tàu th́ bắt đầu đă dám phi-dê rồi. Gái mặc toàn lụa Cachemire (ta phát âm là Cách-Xơ-Mia) là loại lụa thật mỏng, mà dân Cachemire dám khoe (hơi lố một tí) với ngoại quốc là có thể nhét trọn một chiếc áo vào cái đê (cái đê, tiếng pháp là Dé là cái đầu ngón tay bằng sắt, bao để kim may khỏi đâm vào đầu ngón tay của thợ may). Màu được ưa chuộng nhứt là màu hường lợt (hồng nhạt), nhưng cũng có đủ thứ màu cho lụa đó. Quần lănh trắng hay lănh đen, hoặc Satin ngoại quốc. Luôn luôn che dù khi đi ra ngoài, không phải là che nắng đâu, mà dù là món trang sức, cũng ḷe loẹt nhiều màu.

Các cô đeo nữ trang nhiều quá lố. Mỗi cổ tay đeo tới bốn chiếc ṿng bằng vàng nguyên chất, chạm trổ rắc rối. Cổ cũng đeo ṿng, gọi là cây kiềng cổ, lại đeo thêm ba sợi dây chuyền, cả ba đều có gắn mề đay, tất cả đều bằng vàng. Vàng lại nhuộm thêm màu đặc biệt, nh́n vào các cô, thấy các cô đỏ ối v́ màu nhuộm dó.

Thông ngôn, kư lục,bạc chục không màng lấy chồng thợ bạc, đeo vàng đỏ tay.

Tuy các cô ca hát như thế, chứ thật ra các cô thích lấy chồng thông ngôn, kư lục hơn, v́ các thầy thông, thầy kư cũng đủ sức sắm nữ trang vàng cho các cô.

Nhưng đặc biệt là đôi guốc của các cô, nó đă làm cho các đấng trượng phu kêu trời. Guốc không có quai. Một chiếc ngù tṛn được trồng thật chặt vào đầu guốc. Ngón chân cái và ngón chân kế đó của các cô kẹp lấy cái ngù tṛn đó. Gái giàu ở tỉnh dùng ngù đồng, c̣n gái giàu ở Sài G̣n nhứt định dùng ngù bằng ngà voi. Trượng phu kêu trời v́ ngà voi rất mắc tiền.

Các cô tắm và gội bằng sa bông hiệu “Cô Ba”, đó là sà bông thơm chế tạo tại Marseille, và chế tạo riêng cho phụ nữ Miền Nam, không có bán ở các xứ khác. Nước hoa, và hương sà bông sực nức, ngày nay ta sẽ cho đó là quê mùa, nhưng vào năm 1925 th́ là bảnh số dách.

Chị em buôn hương bán phấn, cũng ăn mặc như con gái nhà giàu, nên có ca dao sau đây, nó hơi tục tĩu, nhưng tôi xin phép cứ chép ra, v́ đây là tài liệu, không bắt buộc phải giấu:

Chiều chiều, cô Bảy, cô Ba, Cô nào lịch sự: tim la, hột xoài.

Con gái không giàu và đàn bà th́ mặc the mua từ đất Bắc, the màu cánh dán, dệt (chớ không phải in) cành tre, lá tre, hoặc chữ Thọ. Con gái nghèo th́ chỉ mặc bà ba thôi, nhưng nhứt định phải may bằng vải ú đen, chớ vải đen thường, chỉ có nông thôn là dùng thôi. (Măi cho đến năm 1934 th́ các cô mới dám phi dê)

  1. BA NĂM SAU 1925

Năm 1928, tôi sống hẳn ở Saigon, làm dân Saigon cho đến năm 1985 mà tôi phải ly hương. Có ǵ thay đổi, ba năm ấy (1925-1928) ?

Đại siêu thị Charner, đă mở cửa từ năm 1925, đă phồn thịnh tới tuyệt đỉnh vào năm 1928 đó. Người Việt Nam đă lên đường tranh thương ráo riết với người Tàu. Những gian hàng nhỏ bằng bàn tay trong chợ Bến Thành, một số đă vào tay người ḿnh và được đồng bào ủng hộ hết ḿnh. Gian hàng Nguyễn thị Kỉnh, bán bazar, trông ngay ra nhà thuốc tây sau nầy mang hiệu Tô-Ngọc-Dung, bán không hở tay, các chú chệt phải lắc đầu thở dài. Xe kiếng bắt đầu tàn lụn, không rơ v́ sao, bởi loại xe ấy rất là tiện lợi. Xe Calèche chỉ c̣n leo heo ba bốn chiếc, nhưng ô-tô th́ nhiều hơn một cách rơ rệt, có cả ô-tô cho thuê đậu sẵn ở nhiêu con phố. Thường dân đă bắt đầu nếm mùi ô-tô kể cả dân không giàu.

Nhiều con phố đă được trải nhựa, bắt đầu là đại lộ Norodom, trước dinh Độc Lập ngày nay. Đă có vũ trường rồi, các ông nội ơi; nhưng rất ế khách v́ số người biết nhót c̣n quá ít. Buồn cười lắm là ban nhạc ở vũ trường toàn là người Phi-Luật-Tân, họ bị Âu Châu cai trị mấy trăm năm trước ta, nên họ thạo nhạc Tây trước ta.

Các ông nhạc công Phi-Luật-Tân, hễ đến gần nửa đêm th́ họ thay phiên nhau để nghỉ hầu ăn cơm khuya. Và họ ăn chỉ một món ăn độc nhứt thôi là trứng vịt luộc chấm muối tiêu. Trứng vịt của họ, trứng nào cũng nhuộm màu cả, xanh, đỏ, vàng, tím đủ cả các màu sắc. Tay kèn nghỉ ăn cơm, ăn xong th́ tay tây-ban-cầm lại nghỉ để ăn cơm, thật là kỳ dị.

Chiếu bóng nói, năm sau đă ra đời và được dân Saigon hoan nghinh đặc biệt. Nó khá giống cải lương, v́ diễn viên nam nữ cứ ca măi. Kép nam nổi danh nhứt là Maurice Chevalier và Albert Préjan, c̣n đào th́ tôi quên tên h́nh như là cô Mac Doral. Nhưng chỉ đen trắng thôi, chứ chưa có màu. Cái phim đầu tiên mà tôi xem là phim Un soir de rafle (Một đêm bố ráp) trong đó Albert Préjan ca hay đáo để.

Bên cạnh những cái mới đó, những cái cũ cũng cứ c̣n. Hai bên đại lộ Galliéni (Trần Hưng Đạo) đất đai cứ c̣n hoang vu. Quanh trường Trương Vĩnh Kư mà tôi đă theo học, cũng vẫn cứ là hoang địa. Phía dưới sông Ông Lănh, gần chợ Ḥa B́nh ngày nay, sáu bảy ḷ gốm Tàu rất cổ cũng c̣n y nguyên. Nói cổ v́ vách thành đá ong của ḷ (ḷ gốm phải xây dốc lên như là triền núi, dốc ấy bên trong là đất, bên ngoài là đá ong) đă được nhiều lớp rêu xanh phủ lên.

Rạp chiếu bóng đă nhiều. Đường Catinat (Tự Do) đă có hai rạp, thuở đó rạp loại ấy là rạp sang trọng. Đó là rạp Eden và rạp Majestic. Nhà hát Nguyễn Văn Hảo cũng được xây cất, c̣n rạp Moderne, sau chợ Bến Thành, v́ quá xưa nên bị bỏ luôn.

Xe điện thay cho xe lửa, làm cho thành phố sạch sẽ ra, và v́ xe điện có toa hạng nhứt rất sạch, nên xe bus sang trọng bị tụt xuống thành xe cá kèo, với giá rẻ.

V́ năm đó nạn kinh tế khủng hoảng đă tràn lan khắp thế giới và Đông Dương bị vạ lây, nên sự phồn thịnh bị ngưng, bằng không, chắc đă phải có nhiều thay đổi hơn thế nữa.

Một chi tiết đă bị tôi quên. Thuở ấy người ḿnh ít đi đứng, nên chi bến xe đi tỉnh và đi miền Trung chỉ đậu hai bên chợ Bến Thành là vừa đủ chỗ, như thế măi cho đến cuối năm 1946, mà chiến tranh đẩy nông dân lên Sài G̣n, th́ bến xe mới rục rịch chọn băi mới.

Đường Chasseloup Laubat (sau là Hồng Thập Tự) chạy tới góc trường Petrus Kư là hết tên, nhưng đường th́ c̣n, nhưng mang tên khác. Năm 1928 đó, tôi đi bộ từ đầu đường Chasseloup ở đó, tới đại lộ Verdun (Lê Văn Duyệt) tôi chỉ gặp ma, nghĩa là chẳng có ma nào đi trên đó hết, xe cộ cũng không. Bên tay trái của tôi là hầm hố mà chú Hỏa mua với giá 5 hào một thước. Chú lấp đầy hầm hố đó, tốn mấy trăm ngàn bạc, rồi xây biệt thự không lầu trên đất ấy để cho các giáo sư người Pháp của trường thuê để ở. Giáo sư cử nhân nguời pháp mà chưa sắm nổi ô-tô, phải dùng toàn xe đạp, nên họ cần thuê nhà gần trường. Bên tay phải là đại sa mạc, nơi mà về sau “xưởng đẻ” Từ Dũ được xây cất, trông giống như cánh đồng ma ở nhà quê.

Trước trường Pétrus Kư là thành lính Ô-Ma, căn cứ của trung đoàn bộ binh thứ 11 của pháp (onzième régiment d’infanterie coloniale). Lính Tây, lính ta trong đó cũng buồn ngủ muốn chết và họ đợi chúa nhựt để rủ học tṛ đá bóng với họ.

Bên trái của trường là “đồng tập trận”, một cánh đồng mà thật sự, với những ngôi mộ khổng lồ xây bằng Ô Dước kiên cố hơn bê-tông ngày nay nữa. Mỗi ngày trung đoàn nói trên tập lính và tập kèn ở đó, họ chia thành nhiều tốp, những lính mới tập ọt-dơ, lính cũ tập ḅ tập trườn, lính giỏi tập đánh thật sự.

Nhưng chúa nhựt, lính được nghỉ và đồng tập trận trở thành giang sơn của bọn nội trú Petrus Kư bị phạt kỷ luật. Các anh không bị phạt được tự do đi chơi ở thành phố. Các anh bị phạt bị đi chơi chỉ huy, tức đi bộ dưới sự điều khiển của giám thị. Nhưng cả học tṛ lẫn giám thị đều ngại mỏi chân, nên toa rập với nhau vào đồng tập trận để làm đủ thứ việc mà nhà trường không có cho làm, là đánh nhau, đá bóng và nhứt là ăn. Bọn bán hàng rong họ biết tẩy học sinh, nên chúa nhựt th́ hàng rong họp chợ ở đó, toàn bán quà ngọt và quà mặn, tha hồ mà ăn, cho tới giờ cơm tối, trở vào trường th́ phải bỏ cơm nhà trường.

Đă bảo, Bàn Cờ và Vườn Chuối c̣n là hoang địa th́ đâu có đường Richaud (Phan Đ́nh Phùng). Con đường Tây Đông chạy qua thành phố, chỉ có 4 thôi. Dưới bờ sông là đường nay mang tên là Bến Chương Dương (Quai De Belgique), kế đó là Galliéni (Trần Hưng Đạo), rồi tới Chasseloup Laubat (Hồng Thập Tự). Đường thứ tư là Legrand De La Liraye (Phan Thanh Giản ). Nhưng đường Legrand De La Liraye từ Verdun (Lê Văn Duyệt) vào Chợ Lớn, không ai dám đi bộ bên đó cả v́ sợ ăn cướp, chỉ có học tṛ là sử dụng nó thôi. Ăn cướp cũng có đánh học tṛ, như đă kể khi năy, nhưng chỉ đánh bọn có xách va ly. Bọn đi tay không th́ cướp biết trong bóp phơi chẳng có tiền đáng kể, nên chúng tha cho.

Để kết thúc, xin dành cho đồng bào miền bắc ở Phú Nhuận. Thuở đó các ông nhà giàu miền Bắc chưa chịu đầu tư ở Sài G̣n, v́ họ chưa biết rơ t́nh h́nh kinh tế trong Nam. Chỉ có ba hạng người là tập trung ở Phú Nhuận thôi: công tư chức nhỏ, tiểu thương, và phu phen thợ thuyền. Thợ cẩn ốc xa cừ người Bắc rất được miền Nam trọng dụng. Các thứ thợ khác th́ Nam cũng giỏi bằng Bắc, nên thợ Bắc không khá lắm.

Tiểu thương chỉ buôn bán có mấy mặt hàng thôi: guốc Bắc rất được Sài G̣n ưa thích, quạt giấy Bắc cũng tốt hơn quạt giấy Nam, nhưng chè hạt th́ người Nam không thích, hoá ra đồng bào miền Bắc chỉ bán chè hạt với nhau thôi. Thuốc Lào cũng chỉ bán với nhau, v́ dân Nam lười, mà hút thuốc Lào phiền phức hơn là hút thuốc lá đă vấn sẵn của Pháp. Chỉ lười thôi, chớ Nam cung rất thích thuốc Lào.

Ấy thế mà cái cộng đồng chưa giàu đó lại lập lên được một nghĩa trang đồ sộ là “Bắc Việt Nghĩa Trang” gần phi trường Tân Sơn Nhứt th́ đă biết sức cường sinh của người Việt miền Bắc là lớn đến đâu.

Nghĩa trang miền Trung và miền Nam thua xa Bắc Việt Nghĩa Trang về mặt tốt đẹp và sạch sẽ, mặc dù dân Nam rất giàu (nghĩa trang Nam nằm gần nhà thờ Ba Chuông và mang tên là Nghĩa Trang 21 Tỉnh).

Sau năm 1962 (?) đồng bào miền Bắc lại mở thêm nghĩa trang thứ hai ở làng An Nhơn, cũng đồ sộ không kém nghĩa trang thứ nhứt. Nhưng bấy giờ không c̣n đáng khen nữa,v́ nhà gịàu miền Bắc đă vào Nam từ 1954 rồi, thừa sức lập to hơn, nhưng lại không to hơn, thế là đáng chê đó chớ.

Kẻ viết bài nầy rất mong được xem bài Sài G̣n từ 1880 đến 1925 của vị nào đó. Nhưng chắc không c̣n nhơn chứng của thời ấy được đâu. Những vị sinh năm 1880 th́ nay đă ngoài trăm tuổi rồi, tay đă run, trí đă mờ, mắt đă lu rồi. Đành là không thể biết ǵ cho đích xác về giai đoạn 45 năm đó.

 

Di cảo- Phù Sa số 19- 09.04.1992