Một thế giới tự tạo

B́nh-nguyên Lộc

 

Cố văn sĩ Nhất-Linh thường nói với tôi, những lần tôi đến thăm ông: “Cái tiểu thuyết đó không hay v́ tác giả có sắp đặt trước, biết ḿnh sẽ đi tới đâu”.

Nhất Linh nói không hết ư chăng, v́ ngỡ tôi thông minh lắm, tự hiểu rộng thêm ra ? Chớ nếu chỉ có thế, th́ tôi không đồng ư với nhà văn danh tiếng đó. Tôi không tin rằng chỉ có thế, và không tin rằng Nhất-Linh lại quan niệm mơ hồ như vậy.

Dầu sao nhiều bạn hữu của tôi quan niệm thư vậy, một cách giản dị như vậy nghĩa là cầm bút lên, không biết ḿnh phải viết cái ǵ, phải đi tới đâu mới là nghệ thuật c̣n có chủ ư là non kém.

Nhưng nếu viết tiểu thuyết luận đề mà không biết ḿnh sẽ đi đâu th́ làm thế nào cho cái luận đề thành h́nh được ?

Cả đến những tiểu thuyết khác cũng thế, loại tiểu thuyết t́nh tiết để mua vui một vài trống cạnh, thường bị các nhà phê b́nh khinh miệt, không cần chứng tỏ cái ǵ, tranh đấu cho cái ǵ hết, các tác giả cũng phải đă thấy câu chuyện xảy ra ngoài đời hay cũng đă phải dựng lên sơ lược một cốt chuyện như thợ nề dựng dàn bằng tre rồi xây gạch sau, chớ làm thế nào mà không biết ḿnh sẽ làm ǵ, thợ lại có thể hoàn thành công việc ?

Họ xây gạch, họ cũng xây theo đồ án của kiến trúc sư, chớ cũng chẳng phải là xây dựa theo bóng dáng của cài dàn. Thế nghĩa là họ có đến hai cái đích để mà nhắm.

C̣n ông kiến trúc sư, ông ấy vẽ đồ án, cũng không phải là vẽ ṃ. Ông ấy là nghệ sĩ đó: ông ấy sáng tạo. Nhưng cũng không sáng tạo trước khi biết ḿnh muốn ǵ. Ông ấy đă thấy trong mộng tưởng bóng dáng của cái nhà. Đôi khi mộng tưởng của ông ấy lại phải chịu theo mộng tưởng của người chủ nhà nữa là khác: “Nầy ông kiến trúc sư, tôi mơ ước một ngôi biệt thự có vẻ sằn dă, khiêm tốn, giữa một khung cảnh thơ mộng. Vậy ông nên đề nghị với tôi ba bốn sơ đồ, tôi sẽ chọn một cái rồi ông hoàn thành đồ án.”

Khoa kiến trúc được sắp vào hạng nghệ thuật lớn (art majeur), mà không có nhà kiến trúc sư danh tiếng nào mà vẽ ṃ cả, nếu các ông không bị chủ nhà chi phối, chính các ông cũng “thấy” cái nhà trước khi vẽ. Không v́ thế mà bảo rằng các ông non về nghệ thuật.

Đến những tiều thuyết không có cốt truyện hoặc cốt truyện rất là đơn giản th́ các tác giả lại c̣n biết rơ hơn là họ muốn đi đâu. Các nhà văn dấn thân viết toàn loại tiểu thuyết đó. Đối với họ tiểu thuyết chỉ là một cái “cớ”, một cái xác tạm mượn để nói cái ǵ. Nhưng ai lại không biết trước cái ḿnh muốn nói, tức là sao họ lại không biết họ sẽ đi tới đâu ?

Cho đến cả một bài tùy bút mà người viết vẫn phải biết và đă biết họ phải đi tới đâu rồi. Cầm bút lên, quả thật họ bí lắm, nếu họ ở trong trường hợp bị nhà báo thúc bài. Có khi họ bí hằng giờ, ném bút đi chơi, la cà các quán giải khát với anh em, nhưng tiềm thức của họ vẫn âm thầm làm việc và vẫn tự hỏi: “Ta viết cái ǵ bây giờ ?”.

Rốt cuộc, họ phải biết họ viết cái ǵ họ mới làm việc được, chẳng hạn tả tâm trạng chán chường của một người không có lư tưởng, không có mục đích sống. Đành rằng lúc viết họ lại bí từng câu, viết xong nửa trang rồi bỏ bút đi nằm, nhưng họ vẫn biết họ phải đi tới đâu, bí chỉ là bí về những ư nghĩ nó tới hỗn độn quá, chưa biết sắp đặt thế nào cho ổn, hoặc nó tới một cách xoàng xĩnh quá không đáng nói ra, cần bươi trí để t́m cái ǵ độc đáo.

Tôi không biết tiều thuyết, truyện ngắn, tùy bút danh tiếng nào trên thế giới mà các tác giả lại không biết ḿnh phải đi tới đâu. Nhưng sao mà chủ trương tôi nêu ra ở đầu bài, thành như là một cái mốt mà bạn hữu tôi luôn luôn đưa ra, không có lời bàn nào, nhưng ta ngầm hiểu là các bạn ấy hănh diện v́ chủ trương đó, và khinh miệt bọn biết ḿnh sẽ nói cái ǵ, sẽ đi tới đâu.

Nhưng tôi vẳng nghe đâu đây bạn đọc hỏi: “Như thế th́ đọc truyện c̣n thích thú ǵ nữa ? Nếu các tác giả biết cái đích mà các ổng sẽ đi đến, th́ chúng tôi độc giả, đọc họ một chương, cũng đoán biết được cái đích ấy th́ c̣n ǵ cái phần giải trí của các loại truyện nữa ?”

Tôi nh́n nhận sự chính đáng của độc giả khi đồc giả đ̣i hỏi yếu tố giải trí trong các loại truyện, mặc dầu có nhiều văn hữu không nh́n nhận quyền giải trí đó. Học hỏi, t́m ư nghĩa của đời người, hay lắm. Mà giải trí trong khi học hỏi t́m ṭi cũng là chánh đáng. Thế không hơn là đi đánh bạc sao ? Và nếu không nhận quyền giải trí lối đó th́ loài người bày ra các loại truyện để chi ? Sách luận thuyết cũng đủ lắm rồi !

Nhưng tôi đă bước đến bờ hố lạc đề rồi, mau quay bước lại kẻo vấn đề sẽ rơi mất xuống hố. Độc giả thích khám phá trong các truyện t́nh tiết, mà họ cũng thích khám phá cả trong các truyện không có cốt truyện nữa.

Về loại sau, độc giả tha hồ mà khám phá bởi các tác giả chỉ trá h́nh sách luận thuyết ra là tiểu thuyết để các bạn có can đảm đọc mà thôi. Trong đó, từ trang đầu đến trang chót là một cuộc triển lăm tư tuởng và ư nghĩ, khám phá bằng thích.

C̣n tiểu thuyết t́nh tiết ? Tiểu thuyết nầy có hai loại, một loại, các tác giả viết t́nh tiết v́ t́nh tiết, linh hồn của các truyện ấy là t́nh tiết, ngoài ra không có ǵ nữa cả. Trong các tiểu thuyết ấy, các tiểu thuyết gia giỏi, họ vẫn tráo trở thế nào mà các bạn không thể đoán được kết cục, mà những ǵ xảy ra ở chương kế đó lắm khi các bạn cũng chẳng đoán được nữa. Loại thứ nh́, câu truyện cũng ly kỳ éo le gay cấn nhưng các tác giả có tham vọng làm văn, hoặc tham vọng dấn thân. Các bạn có đoán biết được ǵ, các tác giả cũng không lo, mà các bạn vẫn không thiệt, v́ các bạn vẫn được khám phá như thường, mà sự khám phá nầy kỳ thú mười lần hơn khám phá kết cuộc câu chuyện nữa.

Ấy, cầm bút lên mà chưa biết ḿnh phải viết ǵ, chính ở giai đoạn nầy, chỉ ở giai đoạn nầy mà thôi. Cô cậu yêu nhau, “t́nh trong như đă, mặt ngoài c̣n e”, th́ cậu tỏ t́nh là xong. Nhưng lúc bắt đầu cái chương tỏ t́nh ấy, tác giả phải t́m ṭi, phải sống với nhân vật, phải hiểu cá tánh, bản ngă của họ mà chính tác giả đă ghi ra từ trang đầu đến đó, nhưng tác giả vẫn phải xét lại xem con người của Chàng và cửa Nàng thật sự như thế nào, và người nam như thế nào th́ sẽ tỏ t́nh như thế nào, c̣n người nữ như thế nào, sẽ phản ứng như thế nào, sẽ xúc động làm sao. Tất cả những thứ ấy, tác giả không thể biết trước, mặc dầu y nắm vững yếu tố cá tính của nhân vật. Bởi c̣n hoàn cảnh khách quan và chủ quan nữa, chẳng hạn Nàng c̣n một bà mẹ già phải phụng dưỡng nên không vội lấy chồng, Chàng vừa hờn nàng hôm qua v́ một cơn ghen bóng ghen gió.

Tôi tin rằng ông Nhất-Linh muốn nói đến điểm “không sắp đặt, không biết ḿnh sẽ đi tói dâu” là nói về chỗ nầy, nhưng ông nói không hết ư. C̣n bạn hữu của tôi th́ quan niệm quá “nghệ thuật” hóa ra lập luận không đúng.

Một tiểu thuyết gia bắt đầu một chương sách, cũng giống hệt như anh con trai bắt đầu tỏ t́nh với cô gái có nhiều cảm t́nh với anh ta. Cả hai, tác giả và anh con trai đều biết đại khái kết cuộc ra sao, cả người thứ ba là độc giả cũng đoán biết nữa, nhưng cái cuộc đời sống thật của những giây phút tỏ t́nh ấy, ba hạng người trên đều mù tịt, trước khi chương sách được khởi thảo, được đọc.

Cậu không thể biết ḿnh sẽ bối rối mức độ nào, tác giả cũng thế, độc giả cũng không biết được sự xúc động của nàng ra sao.

Tôi cố ư lấy loại tiểu thuyết t́nh-tiết-v́-t́nh-tiết để làm thí dụ điển h́nh đó. Đó là loại tiểu thuyết bị xem thường, v́ nó không nói lên cái ǵ hết. Thế mà vẫn không thể sắp đặt trước được tất cả mọi việc như có người tưởng.

Một cảnh trong tiểu thuyết là cả một thế giới. Thế giới ấy nó tự tạo lấy nó, tác giả không c̣n làm chủ được ng̣i bút cửa ḿnh nữa và những cái bất ngờ thú vị, có giá trị như là một khám phá, đối với độc giả, cũng là những bất ngờ của chính tác giả nữa. Đành rằng tác giả cho cậu ấy tỏ t́nh với cố ấy và được cô ấy “đáp lời sông núi”, nhưng cô ấy e thẹn hay thẳng thắn tiếp nhận lời tỏ t́nh, hoặc làm bộ như là bất b́nh ? Cô ấy có thể là một thiếu nữ chân thật ngay từ trang đầu, nhưng cô ấy lại phải giả vờ bất b́nh bởi cô ấy nghi rằng cậu ấy không yêu đúng mức mà chỉ muốn qua đường thôi, v́ một chi tiết nào mà cô ấy vừa bắt chợt được, mà chính tác giả cũng không thấy. Vâng, đúng là tác giả không thấy. Có viết tiểu thuyết mới biết được rằng tác giả sống triền miên trong cuộc sống của các nhơn vật, họ cũng sơ hở như cậu con trai tỏ t́nh, họ cũng tinh mắt như cô gái đang nghe tỏ t́nh.

Ông Nhất-Linh có cho tôi biết rằng tiểu thuyết thành công độc nhứt của ông là quyển Bướm trắng. Tôi đồng ư. Nhưng tôi không đồng ư lối giải thích của ông. Ông nói: “v́ tôi không có sắp đặt ǵ hết, không biết câu chuyện sẽ đi tới đâu”.

Lư trí của ông Nhất-Linh quả có thể không có sắp đặt ǵ cả. Nhưng một thanh niên ho lao vào một thời chưa có thuốc trụ-sinh, mà yêu một mối t́nh lớn đến như thế th́ hẳn là phải không xong rồi. Cậu biết cậu phải chết th́ ḷng ích kỷ của cậu phải âm thầm xui cậu làm cho hỏng việc, bởi nếu được, cậu sẽ để tiếc thương lại cho người yêu, sau khi cậu chết. Hẳn tiềm thức của ông Nhất-Linh đă biết rằng ông phải đi tới đâu mặc dầu con đường đi gồ ghề, chông gai làm sao, ông thật t́nh không rơ.

Xét về tiểu thuyết của Alexandre Dumas, một nhà tiểu thuyết chuyên viết truyện t́nh-tiết-v́-t́nh-tiết, nhà văn học Jacques Laurent viết:

“Triết gia Le Senne có ghi nhận rằng trong mỗi phút giây của đời ta, cái phút giây sắp tới treo lơ lửng trước mắt ta như một cái ǵ phải được khám phá, cho dẫu ta biết tỉ mỉ rằng ta sẽ dùng phút giây sắp tới để làm cái ǵ, và cho dẫu dự định của ta sẽ được thực hiện trơn tru. Đó là v́ cái phút giây sắp tới ấy, nó có xảy ra y hệt như ta tiên liệu đi nữa, nó cũng mang những chuyện bất thường không lường trước được. Những chuyện bất thường ấy mà có nhỏ nhặt, cũng là một màu sắc tuyệt đối mới lạ. Chính chuyện bất thường ấy là giá trị của cái giây phút đó.

“Xứng danh nuột tiểu thuyết gia là kẻ nào đi vào một chương tiểu thuyết mới, như là một người đi vào một giây phút sắp tới, biết rơ y sẽ làm ǵ, nhưng tuyệt nhiên không ngờ được y sẽ khám phá ra cái ǵ. Alexandre Dumas xứng danh là một tiểu thuyết gia, v́ ông là kẻ ấy. Hai tên lưu manh đồng loă là Caderousse và Andrea, ăn cơm với nhau, kẻ trước với mục đích tống tiền kẻ sau, tác giả muốn viết thư thế, ta cũng đoán biết như thế nhưng bữa cơm ấy là nuột hoạt cảnh độc đáo không thể quên.”

Dĩ nhiên là có những tiểu thuyết t́nh tiết mà đọc xong ba trang ta đoán được kết cuộc, hoặc đoán được chứa đựng của một chương, ngoài ra không có ǵ nữa để ta khám phá. Nhưng đó là tiểu thuyết dở. Mà tiểu thuyết dở th́ không ai nói tới làm ǵ. Và lẽ dĩ nhiên có những tiểu thuyết tư tưởng mà tư tưởng không làm cho ta ngạc nhiên, hay sảng khoái chút nào. Cũng không nói đến làm ǵ.

Chúng ta chỉ nói đến những tiểu thuyết khám phá và tiểu thuyết hay, và nhứt là chúng ta nói đến cái vấn đề tác giả biết ḿnh đi tới đâu, hay là không biết. Không biết ḿnh phải đi tới đâu phải nói cái ǵ, chỉ là một huyền thoại được biến thành một cái mốt.

Một người viết tiểu thuyết giống một kẻ đi chơi xứ lạ, đường đi nước bước không thạo, nhưng vẫn phải biết ḿnh đi Đông-kinh hay Băng-cốc, hay Ba-lê. Thú vị của chuyến đi không phải là thành La-mă, thành Venise mà những gặp gỡ giữa đường, những phong ba trên đại dương, cảnh xem trẻ da đen lặn đuổi theo những đồng tiền mà du khách ném xuống biển tại Port Saïd. Du khách có biết trước rằng họ đi Luân-đôn, chuyến đi của họ cũng không v́ thế mà bị giảm giá, và ta, kẻ nằm nhà để nghe họ kể chuyện, ta cũng ưa nghe họ tả lại bữa cơm ở Karachi, tả lại tai nạn phi cơ mà trong đó họ suưt bỏ mạng hơn là tả cảnh thành phố Luân-đôn mà ai cũng biết rồi, ít lắm là qua sách báo, phim ảnh.

Marcel Proust nói ṿng do Tam-quốc trong mấy ngàn trang của bộ “Đi t́m thời gian đă mất” để chứng tỏ cái ǵ. Ông có sắp đặt, sắp đặt rất chặt chẽ, biết ḿnh đi tới đâu. Nhưng bao nhiêu thích thú của ông, và của ta, người đọc ông, không ở trong “cái ǵ” đó, mà rải rác đó đây. Ta say mê khi thấy ông tả những lầu chuông nhà thờ của vùng Martinville, ta say mê khi thấy ông tả cái thế giới huyền ảo do miếng bánh Madeleine chấm nước trà, dấy lên nơi tâm trí ông.

Marcel Proust đă khám phá dọc đường. Ta cũng thế. C̣n ông biết ông đi tới đâu, thật là không làm mất giá trị của tác phẩm ông chút nào hết.

 

Tân Văn, tháng 5+6, 1968