Kinh nghiệm viết văn của tôi

(Nhận định của B́nh-nguyên Lộc)

 

Về sáng tác

Tôi cỏ những lối giải trí kỳ cục lắm. Đôi khi tôi ra ngoại ô xa để thăm một ông thợ mộc người cùng làng. Sau khi chào hỏi nhau, mừng nhau th́ hai người chẳng ai nói vời ai ǵ hết. Không biết ông ấy nghĩ ǵ chớ tôi th́ tôi có niềm vui riêng. Tôi nh́n lại ḷng tôi, qua ông thợ đó.

Ông thợ chuyên đóng ḥm đựng người (cái săng) cho một trại săng ngoại ô tức nơi mà khách hàng c̣n dùng săng theo xưa tức ván săng rất dày, dày đến bốn phân tây. Ván th́ do một trại cưa kế cận cung cấp cho, nhưng trại cưa ta lại cung cấp ván kỳ lạ lắm. Những ván hẹp bề ngang như là ván hai tấc tây, ba tấc tây, bốn tấc tây, th́ họ soạn đúng cỡ hẳn ḥi cho khách hàng, c̣n ván quá rộng, cỡ tám tấc sắp lên th́ họ chỉ dọn đúng ở hai chiều thôi: đúng ở bề dài và ở bề dày, c̣n chiều thứ ba th́ họ chẳng thèm biết tới.

Để chúng tôi nói rơ tại sao mà như vậy. Thị trường ngày nay tiêu thụ quá nhiều nên cây hiếm lên. Ván rộng trên tám tấc không dồi dào lắm, và ít có người dùng, trừ những trại săng, đóng săng theo thời xưa, chế tạo một chiếc săng quá lớn. Vậy có cây rồi, một thân cây dài chín thước chẳng hạn, th́ họ dằn ra thành năm khúc, mỗi khúc một thước tám bề dài, rồi cho thợ cưa xẻ ra thành hai mươi tấm ván mỗi tấm dày bốn phân. Cái bề rộng th́ họ cứ để vậy, không săn sóc tới, dành quyền chế biến cho thợ mộc, v́ thợ mộc đóng săng theo lối xưa, dùng gỗ cũng hơi kỳ, không phải cứ là sáu tấc rộng hay tám tấc: trong một chiếc săng, họ dùng hai ba cỡ khác nhau.

Ông thợ mộc bạn của tôi phải đẽo cái biên ván không được săn sóc đó, mà ông ta đẽo theo một kỹ thuật cũng khá lạ lùng. Ông ta cho một nhát ŕu vào gỗ, rồi bỏ đó, bước tới nửa bước, cho thêm một nhát khác, măi cho đến lúc ông ta bước tới đầu tấm ván th́ ông ta mới dùng ŕu mà róc như ta róc mía. Tôi chẳng biết tại sao mà ông ta làm như vậy, hỏi ông ta th́ ông ta cũng giải thích chẳng được. Mà ông ta đă hành nghề từ ba mươi năm nay rồi, tức đă giàu kinh nghiệm. Tôi tự t́m hiểu th́ mới biết đâu là đâu. Đẽo gỗ theo lối đó, tức là cưa theo cái kỹ thuật của thời mà nhân loại chưa biết cái cưa. Đáng lư th́ phải cưa chớ, nhưng ông ta trót làm thợ chuyên môn nên không biết cưa. Vậy ông ta đẽo, đẽo róc th́ đường gỗ bị đẽo sẽ đi ngay, tương đối ngay như đường cưa, chớ đẽo cho xong một nơi rồi mới đẽo nơi khác th́ b́a ván sẽ lồi lơm. Tôi thuộc hạng thợ không biết cắt nghĩa, y như người bạn của tôi. Tôi biết viết văn th́ phải làm sao, nhưng bảo tôi phân tách kỹ thuật th́ tôi làm chẳng được.

H́nh như lư thuyết gia và văn nghệ sĩ là hai thứ người khác nhau: một đàng biết nói, nhưng chưa chắc làm được. Một đàng biết làm nhưng không biết tŕnh bày cách thức làm. Tôi c̣n nhớ thuở tôi c̣n theo học trung học th́ bên Pháp có một lư thuyết gia tên là Antoine Albalat (không bảo đảm viết đúng tên ông nầy v́ đă lâu năm quá rồi). Ông A. Albalat rất nổi danh v́ ông chỉ thiên hạ cách viết văn thế nào cho hay, mà chỉ rất đúng, v́ luôn luôn, sau một tiểu ri, ông có tŕnh bày một thí dụ cụ thể, trích ở các tác giả danh tiếng. Anh học sinh trung học nào của thời ấy mà mê văn đều có đọc sách của ông nầy. Sau mười năm nổi tiếng, ông ta rao sẽ cho ra một tiểu thuyết dài. Cả nước Pháp và các thuộc địa Pháp đều hồi hộp mong đợi, v́ đinh ninh rằng văn của ông ta nhứt định là phải hay, v́ ông ta thạo thật sự tất cả các cách thức để làm văn hay. Tác phẩm được báo trước ra đời rồi th́ cả nước Pháp ph́ cười. Ông ta đă áp dụng đúng những tiểu ri do ông ta tŕnh bày, nhưng văn của ông ta th́ hoá ra cái ǵ ấy.

Thế nên tôi không dám viết tiểu ri văn nghệ. Nay tạp chí Thời Tập yêu cầu tôi trao kinh nghiệm viết văn lại cho các bạn trẻ th́ tôi rất bối rối, một là v́ tôi không biết nói ra, như ông thợ mộc bạn của tôi, hai là kẻ làm, nói không làm sao mà hay cho bằng lư thuyết gia. Mỗi người một công việc, dẫm chân lên nhau như ông A. Albalat th́ e sẽ hỏng cả đi chăng ? Tuy nhiên tôi vẫn nhận viết, thử xem sao, viết một lần mà không đúng th́ thôi, không hề gây hại cho ai hết.

 

KINH NGHIỆM THỨ NHỨT

Không thành nhà văn th́ không có sao cả, chẳng hại cho ta, mà cũng chẳng hại cho đời. Làm một công chức liêm cần, cũng tốt như là một nhà văn. Tôi thấy vài bạn trẻ tuyệt vọng và đau khổ quá khi họ không thành công.

 

KINH NGHIỆM THỨ NH̀

Viết văn là một việc có thể học được cho thành công nếu có người d́u dắt đúng mức, và nếu ḿnh chịu nghe người đó. Dĩ nhiên không kể những người tự tạo. Những người nầy th́ chẳng cần ông thầy nào hết.

 

KINH NGHIỆM THỨ BA

Viết văn thành công cũng không trở thành nhà văn được, nếu ta chẳng có ǵ để nói ra. Có gạch, có xi-măng, có ngói, nhưng thiếu ông kiến trúc sư th́ xây cất sao được.

Vào thời tôi c̣n làm báo, tôi kinh ngạc lắm mà thấy nhiều bài lai cảo hay không chỗ chê. Hiện tôi có một tập thơ, cắt ở các báo, để dành ngâm chơi, mà không có nhà thơ nào được tôi cắt bài, mà làm được bài thứ nh́ cả. Về truyện ngắn cũng thế, họ viết quá hay, nhưng viết được có một bài rồi tịt ng̣i hai mươi năm, thế th́ làm sao mà thành nhà văn, nhà thơ được ? Vậy phải có cái ǵ để nói ra rồi th́ mới nên tập viết văn, và phải có cho thật nhiều, bởi một đời văn cũng hơi dài, hai ba mươi năm là thường, mà phải viết đều đều, không đều như người chuyên nghiệp th́ cũng phải đều tương đối, vài năm có một tác phẩm, hai mươi năm có lối mười tác phẩm, chớ c̣n ông Saint Thomas d’Aquin không tái sanh để thốt ra câu: “Tôi sợ kẻ chỉ viết một quyển sách”. Chỉ có ông thánh đó mới sợ như vậy thôi, người khác không sợ đâu.

KINH NGHIỆM THỨ TƯ

Phải đọc tương đối hết các tác phẩm nổi danh trong nước và ngoài nước th́ mới xong. Một người bạn trẻ đă hỏi han tôi về cách viết văn, tôi chỉ cho anh ấy đọc vài tác phẩm Việt, v́ anh ấy không biết ngoại ngữ. Ba tháng sau anh ấy trở lại, tôi hỏi thăm tin tức về việc đọc sách, th́ anh ấy không thèm đọc ǵ cả. Nên biết điều nầy là trên đời có những thiên tài, tự nhiên mà họ giỏi, không cần phải nỗ lực. Anh bạn đă hỏi han tôi, chắc không phải là thiên tài. Nếu anh ấy là thiên tài th́ anh ấy đă chẳng thèm t́m tôi để hỏi. Vậy th́ anh ấy phải nỗ lực. Nhưng mà nỗ lực tới mức nào kia chớ. Quyển sách mà tôi khuyên anh ấy đọc là quyển Nằm Vạ của Bùi Hiển. Bùi Hiển đă tiến tới hai thước bề cao mà anh ấy không hay biết, anh ấy chỉ nỗ lực có một thước tám, mà sau Bùi Hiển đến 40 năm th́ anh ấy sẽ đi tới đâu ? Đọc sách không phải để cóp người ta mà để biết người ta đă tiến đến đâu hầu ḿnh rượt theo họ, và nhất là vượt họ, nếu được. Vào năm nay (1974) mà viết hay bằng một nhà văn của năm 1935 th́ hoá ra văn càng năm càng lùi hay sao ? Từ vài năm nay, sách nước ngoài được dịch tương đối nhiều. Đó là cái lợi thế mà những bạn trẻ của ba năm về trước không có được. Họ muốn tiến bằng các nhà văn Pháp chẳng hạn, nhưng họ không có cách biết Pháp đă tiến đến đâu. Nay th́ có thể biết được các nước một cách tương đối. V́ nhiều bản dịch được làm vội vàng tùy theo nhuận bút nên tôi chỉ nói là tương đối thôi, th́ con đường dễ đi hơn trước nhiều. Nhưng các nhà văn Việt th́ nhứt định là các bạn phải đọc hết, không đổ thừa tại thiếu bản dịch được.

 

 

KINH NGHIỆM THỨ NĂM

Đa số các nhà văn mới ra nghề, thích viết tiểu thuyết. Sở thích đó, trung lập, không đúng, cũng chẳng sai. Văn có nhiều loại, ai thích loại nào th́ viết loại ấy, không nói vào đâu được. Nhưng bạn trẻ cần nên biết điều nầy là có thể bịa câu chuyện được, c̣n chi tiết th́ không. Tả nỗi sợ hăi của một người bám vào một gốc cây khi rơi đến lưng chừng vực thẩm. Cái đó th́ không sao mà bịa được, trừ phi ḿnh đă kinh sợ, vào trường hợp khác cũng được, nhưng chính ḿnh đă có kinh sợ tột độ trong đời ḿnh th́ tả mới nghe được. Chỉ là nghe được mà thôi, c̣n nghe có thật hay, hay chăng, là một chuyện khác nữa. Vậy có bịa chuyện th́ nên tưởng tượng trước về những lớp lang của cốt truyện, để xem nhân vật của ḿnh có phải đi qua những cảnh đời mà chính ḿnh không có sống lần nào. Nếu thế th́ nên xoay làm sao cho nhân vật sẽ không trải qua những cảnh ấy. Xoay không được th́ bỏ cả câu chuyện là hơn.

Như vậy th́ chính trong sự bịa phải có sự thật phần nào và nếu xét cho chặt chẽ th́ chẳng có thể bịa được ǵ hết. Tất cả những cảnh đời trong đó phải có thật, tác giả chỉ cần thay đổi một chút xíu thôi là cho hai đứa nó lấy nhau hay xa nhau vĩnh viễn. Bịa ra một câu chuyện khó lắm, khó hơn cả viết ra câu chuyện ấy nữa, th́ tốt hơn là đừng bịa cho mệt trí, lại c̣n vấp phải những đoạn viết không trôi v́ ta chưa sống qua những đoạn ấy lần nào để biết cảm nghĩ của nhân vật ra sao.

Vậy, không có sống th́ viết tiểu thuyết ắt không thành công, sống ở đây không có nghĩa là sống thẳng, mà có thể tạm sống qua trung gian. Nếu ta thuộc nam phái mà viết tiểu thuyết tự thuật cho một nhân vật nữ th́ ta đâu c̣n sống thẳng nữa mà phải nghe bà cô nào đó kể lại. Sống như thế cũng tạm được, vẫn hơn là bịa về đời sống của một người nữ phái mà cái đời sống đó th́ chính ta chưa sống lần nào.

Về câu chuyện th́ nhiều bạn trẻ lại hiểu lầm ở chỗ nầy: các bạn nghe lời một số nhà phê b́nh, các ông ấy cho rằng tiểu thuyết có cốt truyện hay th́ hoàn toàn vô giá trị. Tại sao lại thế ? Cốt truyện chỉ là chuyện phụ thuộc th́ cốt truyện hay, hay dở nào có ảnh hưởng đến tác phẩm được. Nếu tác phẩm hay về các mặt khác th́ cốt truyện rủi ro mà hấp dẫn th́ có hại ǵ cho ai kia chớ, chẳng những không hại, c̣n có lợi là nó giúp người đọc đỡ nhức đầu.

Vậy chẳng nên bận tâm lắm về cốt truyện. Cốt truyện hấp dẫn chẳng bao giờ hạ giá tác phẩm được, và cốt truyện khô khan không bao giờ tăng giá của tác phẩm được. Người ta xét tiểu thuyết về mặt khác mà bất kể đến cốt truyện. Các bạn chớ nghe lời những cuộc phê b́nh kỳ lạ như thế rồi bỏ một cốt truyện mà trong đó cảnh đời nào các bạn cũng có sống qua, như vậy th́ quá uổng, v́ các bạn có thể thành công, nhờ đă sống qua.

Vài nhà phê b́nh lại c̣n cho rằng tiểu thuyết nào mà cái b́a in h́nh xanh xanh đỏ đỏ là hoàn toàn vô giá trị. Ư kiến nầy cũng lạ lùng không kém ư kiến về cốt truyện. Xanh xanh, đỏ đỏ là tại nhà xuất bản họ làm thế, chớ nào phải tại người viết và họ chỉ làm thế khi tác phẩm được viết xong từ lâu th́ làm sao mà màu sắc lại ảnh hưởng đến giá trị của tác phẩm được.

Vậy các bạn cứ viết, săn sóc đến những cái khác, cốt truyện hay chẳng làm cho các bạn bất tài được đâu, mặc dầu các bạn sẽ bị một vài nhà phê b́nh chê v́ cốt truyện hay và cốt truyện dở cũng hoàn toàn vô can đối với tác phẩm của bạn. Những thứ khác mới là việc chánh.

 

KINH NGHIỆM THỨ SÁU

T́m hứng h́nh như là nỗi băn khoăn lớn của nhiều bạn. Tôi thấy rằng có hai ngộ nhận trong việc t́m hứng. Một phái cho rằng hứng tự nhiên mà đến, không thể t́m được. Phái khác th́ quả quyết hễ t́m th́ hứng phải được gặp. Con người của tôi, không có như vậy bao giờ. Tôi t́m mà không bao giờ gặp. Và tôi để vậy th́ hứng lại không bao giờ đến. Tôi khác thiên hạ chăng ? Nhưng xét ra th́ không khác. Tôi e rằng hai ư kiến trên đây là nhận định sai lầm chăng ?

Như tôi đă nói ra trên kia là những ǵ mà ta viết đều phải có sẵn trong ḷng ta. Nếu nó vắng mặt nơi ḷng ta th́ ta làm thế nào để t́m nó được ? Vậy t́m hứng chỉ vô ích thôi. Hứng cũng chẳng bao giờ mà tới hết. Ta bù đầu với sự sống th́ có cái ǵ tới được, trừ giá gạo, giá xăng, giá thuốc men.

Tôi thấy rằng những cái đó có sẵn đó chỉ tới khi nào nó gặp khí hậu hạp cho sự xuất hiện của nó. Khí hậu đó không phải là sự nằm đó, nỗ lực t́m ṭi, hoặc dùng chất kích thích, mong hăo rằng nó sẽ đến.

Vậy việc cần thiết là tạo khí hậu. Các bạn rót ra dĩa một vài chục giọt mật th́ ruồi sẽ đánh hơi mà đến. Đó là các bạn tạo khí hậu cho hứng tới với các bạn. T́m ruồi khó lắm. Ruồi tự nhiên mà bay tới th́ cũng không thường xảy ra.

Cái khí hậu ấy th́ thật ra là có hàng trăm, mỗi khí hậu gợi một hứng khác nhau nhưng khí hậu nào cũng gợi hứng cả. Vậy cốt là t́m khí hậu chớ không nghĩa là t́m hứng. Vào mùa nóng bức nầy th́ trong buổi xế bạn chạy lên quán Cây Dừa ngồi chơi một vài tiếng đồng hồ là sẽ có hứng ngay, chớ ngồi quán rượu trong thành phố th́ hứng chẳng thèm tới đâu. Nhưng gió mát ở đó, những cảnh, những người, những vật quanh đó, chỉ gợi hứng bạn có vài lần. Thế là phải thay đổi khí hậu, không nên lạm dụng nơi nào hết, v́ nơi ấy sẽ hoá ra căn nhà của bạn; tức nó không c̣n đem hứng lại nữa, sau vài lần, v́ bạn đă quá quen mặt với khí hậu ấy rồi.

Quán Cây Dừa, hay nói tổng quát là một khí hậu mới, sẽ gợi hứng như sao ? Có thể nó nhắc nhở bạn một cuộc đi hứng mát tay đôi năm nào, và nhứt là nhắc nhở câu chuyện về sau đó mà bạn phải đi lên trên ấy một ḿnh, c̣n người bạn đường của bạn th́ đi với người khác, cũng cứ là lên đó. Thế là bạn được một đề tài tiểu thuyết rồi.

Cạnh cái bàn mà bạn ngồi chơi là một nếp nhà lá mà chủ nhà là một đôi vợ chồng chuyên ṃ cua bắt ốc, luôn luôn thân th́ bị bùn bao bọc từ chơn đến ngực. Đó lại là một đề tài nữa. Tóm lại quả ta phải t́m hứng, nhưng không thể t́m bằng sự nỗ lực mà t́m nhờ khí hậu. Hứng không bao giờ tự nhiên mà đến đâu, mong đợi nó chỉ hoài công vô ích thôi.

Khí hậu phải được thay đổi hoài hoài. Nhưng quanh ta không có bao nhiêu khí hậu chăng ? Không, có nhiều lắm, nếu ta chẳng chê cái nầy cái nọ. Chiều chúa nhựt vào một bịnh viện, tặng quà bánh vài con bịnh nghèo mà không người thân chăm nom là ta cỏ thể gặp một đề tài không phải luôn luôn gặp, nhưng có thể gặp. Các bạn có xách xe honda, bắt đầu từ Cầu Kho chạy tuốt vào Gia Định rồi trở về th́ khó ḷng mà gặp hứng lắm, v́ cái lộ tŕnh đó quá quen thuộc, chẳng khác bao nhiêu lộ tŕnh từ nhà bạn đến sở làm của bạn th́ đâu có phải là khí hậu.

Bạn có đi đường ṿng đai mới, qua vùng cư xá Thanh Đa chưa ? Nếu chưa th́ đi một chuyến. Bạn sẽ kinh ngạc lắm mà thấy con đường đưa lên B́nh Dương mấy năm trước đây cũng có vẻ khá rộng, ngày nay nó bị con xa lộ Đại Hàn, gặp nó tại chợ B́nh Phước, làm cho nó chỉ c̣n nhỏ bằng bàn tay thôi. Bạn đừng nên dùng xa lộ để tiếp tục con đường mà cứ tiến sâu vào con đường cũ của năm nào. Bạn sẽ nghe một cảm giác kỳ kỳ của cuộc bể dâu, và sẽ được một đề tài. Hiện tôi đang viết một tiểu thuyết đăng báo mà câu chuyện xảy ra tại B́nh Dương, cũng chỉ nhờ đă tiến sâu vào con đường bị bỏ hoang ấy mà năm xưa tôi thường dùng. Câu chuyện cũng là câu chuyện năm xưa mà tôi đă quên mất. Chỉ cần một cuộc phiêu lưu loại bỏ túi như vậy là nhớ ra một chuyện có thể biến thành tiểu thuyết mà ḿnh đă quên khai thác, v́ lúc ḿnh sống câu chuyện th́ ḿnh đâu có viết văn.

Tôi có một người bạn thỉnh thoảng lên cơn điên một lần. Không nặng lắm, đi nhà thương nửa tháng là khỏi, nhưng phiền lắm là bịnh thường tái phát. Lần đó tôi bàn với một người bạn khác, nhà thương trị không khỏi hẳn có lẽ v́ nhà thương t́m không ra nguyên nhân thật chăng? Vậy ta t́m thử xem sao. Và hai đứa bắt đầu làm thầy thuốc nhảy dù. Một tiếng đồng hồ sau, hai đứa đều đồng ư rằng anh bạn mắc bịnh v́ thiếu sinh lư. Thế nên chẳng thèm nghĩ đến chuyện sáng hộm sau đưa anh bạn đi nhà thương mà liền ngay khi đó, đưa anh bạn vào Arc-En-Ciel và gọi vũ nữ tới thật đông nơi bàn chúng tôi. Anh bạn đă nổi cơn từ ban chiều và đang hăng tiết vịt, anh bạn bắt vũ nữ làm t́nh làm tộ́, vui tṛ quá, và hôm sau tôi viết được ngay tiểu thuyết Lữ Đoàn Mông Đen, dĩ nhiên viết được là nhờ những cái biết trước đó mà ḿnh không định khai thác. Nhưng cuộc vui do người bạn lên cơn làm huyên náo vũ trường đă gợi hứng ḿnh rất mạnh, khác với nếu đó chỉ là vào thường với một người bạn b́nh thường, tức đêm ấy, tôi đă gặp khí hậu lạ.

Tôi kém tiểu ri và xin báo trước rằng không bắt buộc ai nghe theo. Tại nhà báo bắt viết th́ tôi viết, và viết theo chủ quan. Bạn nào thực thi vài kinh nghiệm vặt trên đây mà không thành công th́ nên kể như là tôi nói sai, và bỏ qua đi cho.

 

Tạp chí Thời Tập. Số 12, ngày 10.10.1974