KHÔNG CÓ ĐI, TH̀ KHÔNG CÓ LẠI

B́nh-nguyên Lộc

     

Thuở ấy cuộc phát phần thưởng của trường Pétrus Kư c̣n là một dịp long trọng vô cùng: Phát ở trường cũng đă ŕnh rang lắm rồi, thế mà thỉnh thoảng cứ vài năm một, trường c̣n mướn nhà hát lớn của thành phố để làm to chuyện thêm.

Vào những năm phát thưởng tại nhà hát lớn, rất nhiều tṛ vui diễn ra không phải trên sân khấu, mà chính ngay trong hàng ngũ phụ huynh học sinh.

Phụ huynh học sinh trường Pétrus Kư thuở ấy, phần đông ở tỉnh. Nhiều ông cụ bà cụ ở măi tại các làng xa hẻo lánh và chưa bao giờ có dịp vào “Nhà hát Tây” cả, như mẹ tôi[1] chẳng hạn.

Năm đó cha tôi và mẹ tôi, hai người, sau khi tiếp được thiệp mời của trường, bèn giành nhau mà đi dự lễ.

Mẹ tôi đưa ra lư lẽ rằng cha tôi đă biết nhà hát ấy rồi th́ không cần đi nữa. C̣n cha tôi lại hăm dọa mẹ tôi bằng một câu chuyện ghê rợn lắm là tại nhà hát ấy người ta cấm nhặt ăn trầu. Mẹ tôi ghiền trầu rất nặng làm sao mà nhịn từ tám giờ sáng đến một giờ trưa cho được.

Mẹ tôi băn khoăn tới ba ngày đêm về vụ nhịn trầu nầy, và rốt cuộc bà quyết định vượt qua các trở ngại là mang theo một ống phóng bằng đồng, nho nhỏ xinh xinh, giấu trong một cái giỏ rất đẹp, đẹp để cho xứng với “Nhà hát Tây”.

Khổ làm sao trong cơn bấn loạn tâm trí v́ thấy nhà hát to quá, và người sang trọng đông đảo, mẹ tôi đánh rơi mất cái giỏ trầu với cái ống phóng trong đó.

Vào ngồi tại Salle d'orchestre giữa nhà hát, mẹ tôi rầu chín ruột v́ miệng đang nhai lỡ một miếng trầu, không biết làm sao mà phóng thích mớ nước bă cứ càng ngày càng tăng lên măi.

May sao một cứu tinh ngồi sát cạnh mẹ tôi. Vị cứu tinh đó là một  nàng tiên đẹp tuyệt trần, độ mười bảy tuổi, và ăn nói một cách hay lạ khiến mẹ tôi mê cô ta hơn là vở kịch, và các lớp vũ nhạc trên sân khấu.

Cô bé săn sóc mẹ tôi như nàng dâu mới săn sóc mẹ chồng và khi biết được nỗi lo âu của mẹ tôi, cô nói:

-    Bà cứ yên ḷng, con đă có cách.

Nói xong cô lấy khăn tay ra, một chiếc khăn tay thơm phức bọc một cục g̣n to tướng.

-    Ấy con có tật hay chảy máu cam nên con đem g̣n theo hờ. Bà cứ nhổ trong cục g̣n nầy, nhổ hết cả miếng trầu, rồi con sẽ liệu sau chỗ lạt miệng của bà.

Mẹ tôi do dự hoài, v́ chiếc khăn đẹp quá, lại trắng tinh như bột. Mặc dầu có g̣n, chiếc khăn cũng sẽ hỏng v́ nước cốt trầu thấm ra ngoài.

Nhưng cô bé nằn ń tha thiết và khuyên mẹ tôi đừng để cô ta nói nhiều mà rầy tai khán giả.

Rốt cuộc, bí quá, mẹ tôi đành hy sinh cái khăn của cô để giải thoát cái miệng của bà.

Xong đâu đấy, cô bé trao cho mẹ tôi một gói kẹo the để ngậm cho đỡ cơn ghiền trầu.

Bài diễn văn của Thống đốc Nam kỳ đọc xong, cuộc phát thưởng bắt đầu.

Học sinh lớp chót, tức là đệ nhất niên, ra lănh thưởng trước rồi kế học sinh năm thứ hai, thứ ba.

Sau những cuộc phát sách thưởng cho mỗi lớp, có những tṛ vui như là đọc thơ Pháp có múa bộ, ca nhạc, vũ khúc, diễn kịch v.v… giúp khán giả đỡ chán.

Cô bé hỏi nhỏ mẹ tôi:

-    Thưa bà, bà có con cháu ǵ học trong trường ?

-    Con trai tôi, cô à.

-    Dạ thưa, anh ấy học lớp mấy mà chưa thấy ra ?

-    Nó học năm thứ ba.

-    Anh ấy ngồi ở đâu, thưa bà.

Mẹ tôi đưa mắt t́m quanh, như  đă t́m ngay từ khi mới vào đây, nhưng không thấy dạng tôi đâu cả.

-    Mắt tôi kém quá, kiếm nó không được, thôi để lát nữa cô nghe tên là biết, nó sẽ ra khi người ta kêu. Nó tên là Ngô.

Cô bé sốt ruột lắm, đợi cho vở kịch “La Rente Viagère” diễn xong để đến phiên học sinh năm thứ ba ra lănh thưởng.

Cô có biết đâu rằng tôi đang ngồi măi tận trên chuồng gà cao ngất ngưỡng. Ấy cậu nào không được thưởng ǵ hết hay chỉ được thưởng ít thôi như tôi đều bị đẩy tuốt lên chuồng gà hết ráo. Chuồng gà là khu hạng bét của nhà hát, tiếng Tây gọi như vậy một cách phủ phàng.

Khi ông giáo sư N. xướng ngôn viên kêu tên tôi, tôi bèn hạ san tốc hành, nhảy qua cầu gỗ tạm, gập ghềnh bắt từ salle d'orchestre qua sân khấu, để đến nghiêng ḿnh trước bàn sách.

Ông N. trao cho tôi một quyển sách nhỏ gần như là loại bỏ túi, để thưởng tài kể chuyện của tôi. (Tôi học dở tuốt về bất kỳ môn nào, trừ môn compte rendu litréraine, mà môn đó chỉ là môn phụ để giải trí vậy thôi).

Tôi c̣n nhớ đó là quyển “Truyện kỳ quái” của Hoffmann.

Trời ơi, đau đớn thay cho mẹ tôi. Từ một làng xa vắng, cơm ghe bè bạn đùm đề đến thủ đô, vào nhà hát lớn để nh́n con trai mến yêu nhận lănh một quyển sách to bằng bàn tay.

Nhưng đau đớn nhứt cho bà là (sau nầy bà kể lại tôi mới biết) cô bé thay đổi thái độ ngay, cô lấy một tờ giấy trong quyển sách học sinh lănh thưởng, rồi vừa gói chiếc khăn mù xoa lại, vừa chắt lưỡi hít hà như tiếc đă hy sinh vô ích cho một bà mẹ đă có một thằng con trai học dở như cóc. Cô không c̣n thỉnh thoảng nghiêng ḿnh qua để thỏ thẻ điều nầy điều nọ nữa, và cho đến khi buổi lễ bế mạc, cô đă trở thành xa lạ với mẹ tôi như vẫn xa lạ từ bao giờ.

Tôi đến với mẹ tôi. Mẹ tôi khiến tôi cám ơn cô bé về chỗ giúp đỡ của cô.

Cô bé đẹp quá, tôi run bắn người lên và rất ân hận đă biếng học để mang xấu trước mặt giai nhân.

Nhưng thuở ấy tôi cũng khá trai và nhứt là ăn nói th́ rất bặt thiệp, nên chi tôi thâu được cảm t́nh của cô bé.

Nữ (tên cô bé) ở Saigon. Từ đó tôi có nhiều dịp để đến thăm cô. Tôi yêu thầm cô bé ghê lắm và đợi thi xong để tỏ thật với cha mẹ đôi bên.

Tôi có nghe mẹ tôi thuật về sự thay đổi thái độ của cô, nhưng tôi yêu cô ta quá nên đă t́m đủ lẽ để bào chữa cho cô ta.

Năm thứ tư ấy tôi nỗ lực học hành nhưng đă quá trễ. Bỏ trôi tới ba năm, năm chót dầu có chạy nước rút cũng chả kịp ai.

Nên chi cuối năm tôi trượt bằng Brevet. C̣n một tuần nữa, tôi sẽ gỡ gạc bằng Thành Chung, nhưng dầu sao, cũng đă là một thất bại rồi.

Tôi nhớ lại chiếc khăn mù xoa trong nhà hát lớn, rồi do dự không biết có nên trở lại với cô ta không.

Cứ thử xem rồi biết. Tôi quyết định như thế rồi đến nhà cô ta một cách anh hùng như là ta đây đậu rớt không cần.

Khi hay tin “chẳng lành” cô bé xụ mặt xuống quên cả “mời anh ngồi”, “mời anh uống nước”.

Rầu ḷng, rồi đi luôn về quê.

Hai tháng sau, tôi trở lên Saigon th́ cô bé đă lấy chồng.

Từ đó, tôi mới hiểu sự thật nầy, và hiểu được là tha thứ cô ta ngay. Ḿnh không có cái ǵ để biếu người ta th́ đừng mong ai biếu lại ḿnh cái ǵ cả.

 

                                                                                   Tầm Nguyên, 1956       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]   Người kể chuyện cho tác giả nghe