PHỐ CỦA THÀNH PHỐ

B́nh-nguyên Lộc

     

Đi trên đại lộ Hai Bà Trưng tôi bỗng sực nhớ lại một điều rồi tủi thân cho bọn đàn ông của ta. Là hễ đờn ông được danh vọng th́ đàn bà cũng thơm lây, nhưng khi đàn bà nổi danh th́ tên tuổi đàn ông ch́m sâu thêm.

Đành rằng ông Thi Sách chỉ có mỗi một cái công nhỏ đối với nước nhà là bị viên thái thú Tàu giết thôi, nhưng quên mất ông ấy cũng tội.

Vậy nên tôi đă đi khắp Sàig̣n để t́m xem có con phố nào là phố Thi Sách không ? Có. Hoan hô quí vị đặt tên đường đă nhớ dai hơn nhân dân.

Nhưng mà tội quá, ông Thi Sách ở măi bên kia nhà thương Đồn Đất, ở xóm ngoại nhân, không bao giờ có người Việt bước chân đến. Ông nầy đă chết v́ tay ngoại nhân mà hương hồn ngày nay vẫn lẩn quẩn với ngoại nhân.

Ông Thi Sách và Hai Bà Trưng chạy song song với nhau cho tới mé nước, và không bao giờ gặp nhau cả, đó cũng là một điểm đáng buồn cho cặp vợ chồng ấy.

Ông Nguyễn Thái Học mà c̣n ngậm cười được v́ đă gặp Cô Giang, Cô Bắc ở hai ngă ba chợ Cầu Muối, đằng nầy ông chồng Bà Trưng chỉ nghe văng vẳng tiếng bà đâu đó thôi.

Bà Sương Nguyệt Ánh cũng không bao giờ đi thăm cha được, v́ bà ở xóm Bùi Chu c̣n cụ đồ lại qui điền măi tận trên Tân Định.

Vị nữ anh hùng thứ nh́ của ta, Bà Triệu cũng bị ta quên mất v́ bà cũng ở xóm ngoại nhân, trong Chợ Lớn.

Tuy nhiên, cũng phải nh́n nhận rằng đô thành đặt tên rất khéo, Công chúa Huyền Trân ở một căn phố buồn hiu, sau dinh Độc Lập, buồn như con đường thiên lư ngàn dặm băng rừng đưa công chúa từ Việt sang Chiêm.

C̣n cái phố có nhiều tiệm ḿ, tiệm ăn và tửu lâu trong Chợ Lớn mà đặt tên là phố Tản Đà th́ tuyệt diệu bởi v́ Tản Đà không phải là thi sĩ mà thôi, lại c̣n là thực sĩ nữa.

Nếu đô thành có bất công chút ít, chẳng qua là v́ quên đó thôi. Chẳng hạn như ông Phan Huy Chú được nêu danh trong Chợ Lớn mà ông Phan Huy Vịnh lại không.

Đô thành lại trọng văn nghệ lắm. Không có nhà văn, nhà thơ nào ngày xưa mà không được lấy tên đặt tên phố cả, khiến lũ văn nhân thi sĩ hậu sanh là ta đây cũng nức ḷng muốn cố  gắng để có thể được biệt đăi như thế về sau.

Chỉ phiền văn nhân thi sĩ của thế hệ ta đông quá, mà đường phố chỉ có hạn thôi, dễ ǵ t́m được một chỗ “mần”.

Có một điều đáng chú ư là họ Nguyễn chiếm đa số trong các phố  Sàig̣n. Dân tộc ta họ Nguyễn cũng như dân tộc Pháp họ Dupont vậy mà !

Một người Pháp quen biết kể chuyện rằng thuở Đức chiếm đóng nước Pháp, một khi kia quân đội Đức bố ráp ở một ngoại ô nhỏ tại Ba Lê để bắt ông Dupont nào đó. Cuộc bố ráp thi hành xong th́ chúng bắt được tất cả tám trăm mười bảy ông Dupont, vừa già, vừa trẻ, đó là chúng đă loại trừ những cậu Dupont oắt con ra rồi đó.

Một cựu thông ngôn nhà binh Pháp ở đây cũng kể rằng một khi kia Pháp ruồng bố ở làng nọ để bắt Nguyễn Thị Hai nào đó. Chỉ một làng ấy thôi, mà họ đă bắt đến bốn mươi tám Nguyễn Thị Hai chẳn cḥi.

Vậy th́ họ Nguyễn chiếm đến 55 con phố ở Sàig̣n – Chợ Lớn không phải là chuyện lạ. Đó là chưa kể những bà Sương Ngyệt Ánh v.v… cũng là họ Nguyễn mà không nêu họ ra. Bà Đoàn Thị Điểm cũng có người bảo thật ra là Nguyễn Thị Điểm, và biết đâu cô Giang, cô Bắc lại không là họ Nguyễn.

Họ Nguyễn được ưu đăi như thế, c̣n họ Tô không biết v́ sao lại ra ŕa. Năm kia trên Ḥa – Hưng có một con phố tên là Tô Hiến Thành. Năm nay không thấy tên phố đó nữa.

Ngoại nhân có công với dân tộc cũng được nêu danh, cho công bằng. Nhưng không hiểu ông J.J Rousseau có công trực tiếp ǵ với dân tộc ta. C̣n ba ngoại nhân khác rất có công là Tích Quang, Nhâm Diên, và Sĩ Nhiếp lại vắng bóng.

Sàig̣n có một con phố cong queo một cách rất ngộ nghĩnh, được đặt tên là phố Cống Quỳnh. Thật là khéo, v́ cách lập luận và hành động của ông Cống Quỳnh cũng cong cong quèo quẹo như con phố kỳ dị ấy.

Tiếc rằng Cống Quỳnh có lẽ chỉ là một nhân vật tưởng tượng thôi.

Sàig̣n đặc biệt v́ có phố không vỉa hè, thí dụ đoạn phố Đề Thám trước dăy nhà cũ đối diện với hông nhà thờ Tin Lành.

Thật ra th́ có một vỉa hè rộng độ tám tấc, nhưng đă ĺ xuống bằng với mặt đường, ô tô tha hồ leo lên và người đi bộ rất lắm khi phải nhảy vào nhà người ta để thoát chết.

Lại có vỉa hè mà người đi bộ không được xử dụng, thí dụ vỉa hè Cô Giang tại chợ Cầu Muối. Người đi bộ ở đoạn nầy hễ xuống đường th́ bị xe cán, c̣n lên lề th́ bị mấy chị bạn hàng đuổi, v́ mấy chị mướn vỉa hè ấy có đóng tiền chỗ đàng hoàng.

Thành ra qua đoạn đường đó y như là qua cầu đoạn trường, lên lề th́ đoạn tâm, c̣n xuống th́ đoạn cẳng.

Có lắm vỉa hè công khai dùng làm ga-ra, nói công khai v́ xe để trên ấy nằm đó năm nầy qua năm khác mà không sao cả. Thế nên chỉ mướn một căn phố bé nhỏ thôi mà người ta có thể mở ga-ra to là nhờ vậy.

Nói đến vỉa hè không thể không chú ư đến những vỉa hè mức độ khác nhau, khách đang đi bỗng sụp chơn suưt ngă. Ấy, nhà bên nầy xây cao một tấc năm, nhà bên kia chỉ xây một tấc thôi mà. V́ mạnh ai nấy xây vỉa hè nên vỉa hè lại mang đủ màu sắc, có quăng xanh, quăng vàng, quăng xám, và lại kiến thiết bằng đủ cả vật liệu : gạch xi-măng, xi-măng trắng, gạch thẻ, gạch Tàu, nhựa, đá ong. Sợ nhứt là vỉa hè đá ong trên đường Thủ Khoa Huân. Đá ong lổm chổm khiến bộ hành không lọi chân cũng trặc cẳng.

Nếu đô thành tự làm lấy vỉa hè rồi bắt người ta trả tiền th́ t́nh trạng nầy đă không có.

 

                                                                     (NHÂN LOẠI, 1957)