VĂN NGHỆ ĐỨNG ĐƯỜNG

Bnh-nguyn Lộc

Một nh lm bo tuyn bố : Ti khng dm dng lối diễn tả bằng văn nghệ nữa, v văn nghệ l một thứ đại xa x phẩm rất kh tm khch.

ng ấy ni đng theo tnh trạng ở nước khc.

Người Việt ta, khng hiểu v nghiệp chướng no m bận bịu mi với văn nghệ, từ anh trạo phu đến bc xch l ai cũng ngm thơ.

C phải chăng l nhờ những người hoạt động trong ngnh văn nghệ đ tm mọi cch để phổ-thng-ha thứ đại xa x phẩm ấy ?

M thật đ cc bạn ! C một thứ văn nghệ m nhiều bạn của k-giả gọi l văn nghệ đứng đường v n bị phơi nắng từ sng đến chiều ở cc ng ba đường ci.

Nhưng bạn đừng tưởng k-giả muốn m chỉ đến những hng sch lộ thin by trn vỉa h trước cc rạp chiếu bng.

Khng, những hng sch ấy chỉ bn những sch trinh thm nhập cảng v mục đch chuyển ngn lậu, v những sch xuất bản theo quan niệm lm tiền kinh khủng m nhiều bo đ tố co.

Ở đ người mua k ko bớt một thm hai như mua c, v sch ghi gi ba mươi đồng m mặc cả một hồi rốt cuộc chị phải trả c năm đồng thi.

Văn nghệ đứng đường chỉ trnh diễn ở vng ng Lnh, Xm Củi, nơi tập trung cc ghe thương hồ, v ở những xm lao động thi.

Nếu những hng sch loại trn lm cho kẻ thức giả cng phẫn th những hng sch loại dưới, v gương mặt mộc mạc của ba sch, hay mời bạn ci xuống để mua.

Đ l những quyển sch mỏng dị thường, ghi gi bao nhiu bn bấy nhiu, nhưng khng quyển no để gi trn ba đồng cả.

Ba sch vẫn xanh xanh đỏ đỏ nhưng đ l những mu xanh đỏ của dn tộc, chớ khng phải bảy mu offset của loại sch đại giảm gi, lai căng v trơ trẽn như me ty.

Mu sắc cổ sơ v nt vẽ vụng dại của ba sch sao m ha hợp với đất nước như thế ! Một ng chủ hiệu chạp ph kia đ gởi gắm rằng những ống tiền chế tạo theo hnh thức con heo đất đo đỏ vng vng bn chạy gấp trăm lần những loại ống tiền khc, hnh tủ sắt, hnh đờn dương cầm, vnvn

Chi tiết thương mi trn đy chứng tỏ rằng dn tộc chỉ thch hnh dng v mu sắc dn tộc thi. Nh trnh by sch hnh động v mục đch thương mi đ đnh, nhưng đ gin tiếp phụng sự văn nghệ, đưa n một cch quyến rủ tới tay bnh dn.

Ci xuống xem qua, bạn ngạc nhin biết bao m nghe từ dưới ấy thở ln những ln hơi lnh mạnh n như đưa bạn về những lng xa yn tĩnh, hay về những thời xưa bnh dị no.

Đy l những nhan sch lỏm bỏm nhớ được: Quả dưa hấu, Hn vọng phu, Trương Chi Mỵ Nương, Trọng Thủy Mỵ Chu, Sự tch trầu cau, Thiếu phụ Nam Xương, Nguyễn Biểu, Huyền Trn Cng Cha vv

Thật l khc xa những nhan giựt gn hoặc những nhan ẻo lả của sch đại giảm gi : Xc chết chạy đu, Đầu lu đẫm mu, Liễu rũ bn hồ, Thi cn đu nữa m mong v.v

Hầu hết những truyện cổ tch Việt Nam, những nhơn vật lịch sử của ta đều được viết thnh sch in bn với gi thch đố cả mọi cạnh tranh, rẻ như một tờ bo hằng ngy.

- Nhưng sch ấy c văn nghệ hay khng chớ ?

Cc bạn cứ lật xem th khắc biết :

Truyện rằng ngy xưa,

Hng Vương mười bảy lm vua nước nh.

Thi bnh thạnh trị u ca,

Dưới trn trăm họ thuận ha yn vui.

Bữa kia bỗng c một người.

.

L khoai anh ngỡ l sen,

Bng trăng anh ngỡ bng đn anh khu,

Thương người thục nữ bao nhiu,

Khiến lng qun tử chn chiều tương tư.

Vẳng nghe như ai ni thơ trong thn xm, hoặc trn một chiếc thuyền thương hồ xui ngược no, ở một thời m Vọng cổ v Tn nhạc chưa ngự trị trn mi người dn.

Nn biết rằng thi phẩm Lục Vn Tin ngy xưa cũng ở trong chợ văn nghệ đứng đường ấy m ra, th biết đu ngy kia cc nh ph bnh lại khng khm ph được vi danh tc trong mớ sch ba đồng ni trn.

Dầu sao, hiện giờ cng dụng của loại sch đ cũng đng kể lắm rồi : ng Trần Bnh Trọng đ lấn ng Tiết Nhơn Qu v ng Trương Phi đ nhường chỗ cho ng vua Quang Trung.

C một người thc mch kề tai ti m ni nhỏ rằng những tn lạ hoắc k ở ba sch đều l ẩn hiệu của thi sĩ Linh Lan tức l nh văn Triệu Triệu.

Gặp Linh Lang ti hỏi :

- Sao anh lại giấu tn ?

- Ti viết vội qu, khng biết n c thnh thơ hay khng.

- Cứ nhận l đi. C cần g những vần ấy thnh thơ tuyệt tc đu. Nếu c thnh thơ được th qu cn rủi n l v đi nữa th nội ci việc lm ra n cũng đng mến phục lắm rồi. Tại sao anh khng sng tc những chuyện tnh o le, những cu chuyện cướp rng rợn lại nghing mnh xuống kho tng phủ bụi của dn tộc ? M lại dng lối thơ đặc Việt l thơ lục bt ? C phải chăng l phụng sự

- Lớn lối qu, ti khng dm mong.

Khch thưởng thức mn văn nghệ đứng đường nầy l ai ? Cố nhin l những người bnh dn.

Nhưng c một hạng khch bất ngờ lắm, đ l học vin của cc lớp ph m chữ.

Học chữ xong, khng sch đọc, mấy ng cụ, b cụ ấy sau một thời gian ngắn, qun tuốt cả i tờ.

Vớ được một quyển Hn vọng phu họ ngh nga cả ngy, đọc thơ như đọc văn xui.

Nhưng khi đọc chữ chạy rt, họ bỗng thấy như trước mặt họ một chn trời mới lạ mở ra.

Họ khc gia đnh Nguyễn Tri bị tru di tam tộc, họ cười ng Cống Quỳnh kỳ khi, họ ngn ci ghen bng ghen gi của chồng người thiếu phụ Nam Xương.

Tm hồn v tr no của họ bỗng trở nn phong ph lạ kỳ. Một ng cụ bi ngi than:

- Trời ơi, đến bạc đầu ti mới biết được thứ nầy.

 

(NHN LOẠI, 1957)