Thước đo nghệ thuật

B́nh-nguyên Lộc

 

Đọc xong quyển tiểu thuyết „Sóng T́nh“, Bân sung sướng đến hơn một tuần lễ, trong tuần ấy chàng đă đọc đi đọc lại tác phẩm đó đến ba lần.

Chàng phấn khởi vô cùng mà nghĩ đến tác phẩm sau này của chàng, nó cũng sẽ gây bao nhiêu cảm xúc nơi ḷng người đọc khắp bốn phương của đất nước.

Chàng đang tập viết văn, và quyết làm cho bằng ông tác giả mà chàng ưa thích ấy, chàng mới nghe. Tuy hiện giờ chàng chưa hề được báo nào đăng bài, nhưng chàng vẫn tin nơi tương lai của ḿnh, nên cứ cần cù nỗ lực trong ngành hoạt động mà chàng mê.

Bân tưởng tượng nhiều vè tác giả quyển „Sóng T́nh“ mà chàng xem như là một thần tượng và thấy đó là „nhà văn của ḷng tôi“.

Nhưng một bài báo th́nh ĺnh xô ngă thần tượng của chàng xuống khỏi bệ cẩm thạch.

Cứ theo bài phê b́nh ấy th́ quyển „Sóng T́nh“ không chứa được lấy một gơ-ram giá trị nào. Nó là quyển sách dở chớ cũng chẳng được là một tác phẩm không công, không phạt, có cũng được, nếu không cũng chẳng chết ai; một tác phẩm buồn ngủ, không đủ cái khả năng hạ cấp là giúp người đọc „mua vui cũng được một vài trống canh“.

Thoạt tiên, chàng công phẫn đến xé nát tờ báo hằng tuần ấy ! Chàng đạp bàn và chưởi om lên và cỡ nhà phê b́nh mà có mặt nơi đây, chàng đă nện hắn một trận nên thân.

„Đó là một thằng đố kỵ, chàng nghĩ thầm, hoặc một kẻ cố oán, v́ hận riêng nào, quyết hạ một bực tài hoa để hả tư thù“

Chưởi to và rủa thầm nhà phê b́nh một hơi, Bân cầy cục ráp nối những mảnh giấy báo rách lại để đọc lần thứ nh́ bài phê b́nh xuyên tạc đó.

Và chàng đau xót vô cùng mà bỗng thấy rằng những nhận xét của bài báo đúng không thể chối căi được.

Đó là niềm đau của một anh con trai đang si một cô gái mà anh ta ngỡ là đẹp nhưng rồi bị một thằng bạn vô t́nh chứng tỏ rằng cô gái có cái miệng quá rộng, cái mũi hơi to, và ác lắm là quả đúng như thế.

Bân bần thần đến hơn một tuần lễ, cái miệng và cái mũi bị tố cáo, cứ theo ám ảnh chàng hoài.

Kỳ báo sau, phát hành đă hai hôm rồi mà chàng không buồn đọc, v́ mất tin tưởng rất nhiều, không phải mất tin tưởng nơi người khác, mà nơi chính ḿnh, hoài nghi khiếu thẩm mỹ của ḿnh và tương lai văn nghệ của ḿnh.

Khổ lắm là chàng cứ c̣n yêu cô gái ấy bởi v́ cô ta lại có những cái khác không bị chỉ trích nên chàng thấy là đẹp.

Nhưng rồi chàng cũng nguôi được đôi phần và bắt đầu đọc mấy tờ tạp chí mua rồi vứt đó.

„A, lại phê b́nh quyển „Sóng T́nh“ chàng kêu thầm lên khi lật tới trang băm hai của tập báo nhỏ khổ ấy“.

Bài nầy dài lắm, đến hăm bốn trang chữ nhỏ li ti và tác giả của thiên phê b́nh nầy có vẻ thông thái và phân tách sâu sắc hơn tác giả bài báo trước nhiều lắm.

Bân đọc ngay bài báo ấy để được thấy người ta giết chết luôn người thiếu nữ c̣n kiều mị dưới mắt chàng.

Thà rằng nàng chết hẳn cho rồi. Thà rằng người ta tố cáo thêm cái trán của nàng thấp quá, cái lưng của nàng là lưng tôm, cho chàng thấy không c̣n vớt vát ǵ được để mà quên nàng, chớ thần tượng mà bị hạ bệ có nửa chừng, th́ khổ tâm cho người si vô cùng.

Nhà phê b́nh trước ác hiểm hơn ông nầy nhiều. Vâng, trước khi nhập đề là hắn bắt đầu khen ngay tác giả không tiếc lời, để rốt cuộc đập thẳng cánh, không thương xót một tí nào.

Ông nầy chưa chi đă tát tai sơ sịa người đẹp, cũng kẻ cả và hách dịch với giọng thầy đời của ông trước, nhưng rồi nức nở khen „cô đẹp chín ngh́n“.

Cứ theo ông nầy th́ nàng có đôi con mắt sáng như mắt thần và thân thể của nàng cân đối tuyệt vời, tác phong của nàng thanh lịch không chỗ chê.

Miệng nàng có “hơi” rộng thật đó, nhưng chính miệng rộng mới là đẹp, những phụ nữ miệng như mơm chuột, ít được ai mê lắm !

Vân vân và vân vân...

Bân không vui mừng mà gặp bạn đồng tâm tô điểm lại cho cô gái bị bôi lọ, v́ chàng hoàn toàn mất hướng khi thấy rằng nhà phê b́nh thứ nh́ nầy cũng nói đúng tuốt.

Ai cũng đúng cả, kể cả hai người nói trái ngược nhau, th́ c̣n biết đâu là sự thật bây giờ.

Buông tờ tạp chí, Bân đứng lên để đi ra ngoài, mong không khí của nơi rộng răi giúp chàng thở dễ dàng hơn sau một cơn ngột ngạt trong những thứ t́nh cảm hỗn độn nó xáo-trộn cảm nghĩ của chàng một cách tàn nhẫn.

Nhưng không hiểu sao, chàng lại vào chợ thay v́ ra khỏi thành phố nhỏ Lái Thiêu nầy.

Mùa nầy là mùa trái cây và cảnh buôn bán rộn rịp hơn ngày thường với mớ khách hàng xa gồm hai loại, một loại hiếu kỳ, đi ăn trái cây tại chỗ, và một loại buôn đi bán lại, họ lên Lái Thiêu để mua sỉ sầu riêng, măng cụt, chôm chôm v. v...

Có những cô ăn mặc đẹp và hợp thời trang, người cũng xinh và sang trọng mà cứ ngồi ngay giữa chỗ muôn người để thưởng thức món quà mà thi sĩ Bàng Bá Lân bảo là „Tây Thi mất vía, Hằng Nga giựt ḿnh“ v́ cái mùi rất khó chịu của nó đối với người không quen ăn sầu riêng, và nhứt là v́ cái vỏ đầy gai góc trông rất xấu xí của nó.

Một thiếu phụ đang mút mấy ngón tay dính đầy cơm sầu riêng, có cái miệng rộng và hai cái môi dày. Bân nh́n trừng trừng cô ta để thử xem loại miệng ấy có đẹp hay là không.

Vừa mút tay, thiếu phụ vừa lắc đầu nói :

-  Không ngon !

-  Sầu riêng như vậy mà không ngon. Chỉ có cô không biết ăn th́ có.

Đó là lối trả lời vô lễ của một số buôn bán người ḿnh, họ trịch thượng mắng khách hàng là nhà quê một cách gián tiếp như thế, những hiệu may mắng ta không biết ăn mặc, nếu ta chê áo họ may không khéo, những hiệu bán bàn ghế mắng ta không biết khoa trang trí là ǵ nếu ta chê bàn ghế mà ta đặt họ đóng, không vừa ư ta.

Thiếu phụ nầy không phải là kẻ nhút nhát, bị mắng là mắc cỡ chịu lép vế ngay và bỏ đi. Cô ta sần sộ hỏi :

-  Nè chị kia, chị nói với ai như vậy ? Chị phải biết cái bản mặt nầy chớ ? Con nầy là con đáo xứ, chị đừng mong gạt nó, và đừng vô lễ với nó mà găy răng bây giờ.

Là người địa phương, Bân không ngạc nhiên trước một đám căi vă như thế nầy, nó xảy ra hằng bữa tại chợ Lái Thiêu, vào mùa sầu riêng.

Món hàng đă trót dại mua rồi, không ưng ư th́ ráng chịu, chớ sạo lại căi nhau.

Nhưng ở xứ Lái Thiêu nầy có cái tục „bán bao“ sầu riêng ; người bán bảo đảm hàng ngon, người ăn được hài ḷng xong mới trả tiền.

Đó là thủ đoạn liều mạng của con buôn, chớ họ có phải là chủ vườn đâu là biết trái họ bán ngon hay dở.

Th́ cứ căi bướng vậy đi, khách hàng yếu bóng vía - mà phần đông khách hàng đều như vậy cả- th́ họ bán trôi hết, rủi ra gặp người kỳ khôi hiếm hoi như cái cô miệng rộng nầy th́ sẽ tính.

Chị hàng sầu riêng biết gặp phải tay đối thủ, xuống giọng:

- Sầu riêng của tôi, ai ăn cũng khen hết, chỉ có một ḿnh cô là chê thôi.

-  Tôi không cần biết ư kiến người khác ! Tôi ăn không vừa miệng th́ tôi chê. Chị bán bao th́ chị phải chịu trách nhiệm. Tôi khỏng bằng ḷng trả tiền đó.

-  Cô nói chơi hay nói thật ? Dộng của người ta gần hai kí-lô rồi muốn nói ngược hả ?

Cô miệng rộng vụt đứng dậy như có ḷ xo bật, xỉ tay vào sát trán chị hàng sầu riêng mà rằng :

-  Nè tôi nói cho chị biết, ăn cướp là chị chớ không phải tôi, chị hỗn tôi đánh găy răng.

Chị hàng sầu riêng cũng đứng lên và xăn tay áo mà rằng:

-  Đây có sợ con nào đâu.

Nói thế, nhưng chị ta không được mạnh lắm. Chị ta hạ giọng ngay :

-  Cô không bằng ḷng th́ cô đi thưa kiện đi:

Đó là giải pháp tài t́nh giúp chị ta tránh phải đánh lộn, mà lại bán trôi được hai kí-lô sầu riêng dở, v́ chị ta biết nhà chức trách cũng sẽ xử phân hai nếu không xử ăn trợt, bởi không có cây thước nào trên đời nầy dùng đo được sự ngon dở của sầu riêng cả th́ thánh cũng chẳng biết xử thế nào cho ổn ! Người bán cố căi bướng hàng họ ngon, người mua mà bất lương, th́ cố t́nh quả quyết hàng dở để quịt tiền, không ai nh́n nhận sự thật cả.

Lắm khi cả đôi bên đều thành thật và vững tin nơi quan điểm của họ, chỉ phiền là quan điểm của họ không phù hợp với nhau.

Kẻ hiếu kỳ bu đen nghẹt quanh hai người nầy: Đây là bọn tào lao hay xen vào nội bộ của người ta, và cũng có ư kiến, y như họ, nghĩa là kẻ bảo sầu riêng ấy là sầu riêng ngon, người chê cơm sầu riêng nhăo quá.

Đây là bọn ăn có, đánh hôi, quan điểm khác nhau của người trong cuộc đă làm điên đầu người ta rồi, họ nhảy vào gây rối thêm.

Cả hai người bán và người mua đều đâm cáu v́ hai nhóm ủng hộ đả đảo nầy; họ quên giận nhau, day lại đổ trút căm tức của họ lên đầu bọn tào lao, khiến khu trái cây biến thành chiến trường một trận giặc nhỏ.

Sau một trận đấu khẩu hỗn loạn, họ kéo nhau lên bót cảnh sát, hai phe ủng hộ đả đảo nối đuôi theo họ, thành một dọc dài.

Bân chán nản, lắc đầu rồi bỏ đi.

Vụ căi nhau nầy thật ra, chàng quên nó ngay sau khi bọn kia khuất dạng.

Chàng nghĩ liền đến bài toán nghệ thuật bể đầu của chàng.

Như vị ngon của sầu riêng, nghệ thuật không có cây thước nào đo được cả. Bọn thành thật th́ tự nhiên có lư v́ quan điểm chơn thật cửa họ, mà bọn bất lương cũng có lư tuốt v́ giỏi ngụy biện.

Ông ṭa phân xử vấn đề nghệ thuật sẽ xử ăn trợt như là c̣ bót xử các vụ tranh tụng về sầu riêng chăng ?

Bân lên cầu đúc rồi tỳ tay vào lan can thành, nh́n gịng nước đục và bẩn bùn dơ dưới rạch. Con rạch bẩn thỉu nầy mà được chàng thi vị hóa, người đương thời sẽ chưởi rân lên là chàng nói láo. Nhưng ngàn năm sau, vật đổi sao dời, c̣n ai biết đâu là đâu và rạch Lái Thiêu lại chẳng nên thơ y hệt như bến Tầm Dương canh khuya đưa khách - của nhà thơ họ Bạch ?

Trong giây phút, chàng muốn bỏ ngang công việc mà chàng khổ công đeo đuổi từ mấy năm nay, tuy chưa làm nên tṛ trống ǵ, nhưng mà chàng cảm giác rằng sẽ nên việc.

Chàng sẽ làm thầu khoán, đưa xe đ̣, làm thợ sơn hay bất kỳ nghề ǵ, thứ nào cũng dễ ăn hơn nhiều v́ tất cả những công việc ấy có tiêu chuẩn rơ rệt,  không minh mông và trừu tượng như văn nghệ mà ai muốn nói thế nào nghe cũng xuôi tai cả.

Rồi chàng đi, đánh một ṿng lớn theo cái ṿng chiều duy nhứt to lớn nhứt thế giới nầy. Ṿng nầy là một ṿng h́nh thuẫn, châu vi dài đến non ba cây số.

Bân qua tới cầu đúc thứ nh́, cũng bắc ngang trên con rạch bẩn thỉu nói trên th́ mỏi chơn quá rồi.

Tinh thần uể oải của chàng, cọng vào sự mỏi rụng của hai hạ chi của chàng sao lại làm nẩy ra một phản ứng kỳ lạ hết sức. Chàng cố bám vào cô gái mà kẻ khen người chê, bên nào nói cũng có căn cứ và chàng cũng tin được, nhưng cứ mê.

„Nhưng những tác phẩm bất hủ trên đời nầy ở mọi tọa độ của nhiều kinh tuyến vĩ tuyến và từ cổ chí kim ? Cớ sao những tác phẩm bất hủ ấy cứ tồn tại và càng sống lâu năm, càng được đa số tín nhiệm ?

„Có phái chăng là vẫn có tiêu chuẩn cho vắn nghệ, và tiêu chuẩn ấy tế nhị quá nên ít người nắm vững, nhứt là người đương thời, và chỉ có thời gian mới là ông ṭa đủ khả năng xét xử trái sầu riêng văn nghệ ngon hay là dở ?“.

Bân lại gầm đầu tiếp tục bước. Niềm tin đă len lén trở lại với chàng. Nó c̣n ngại bước, c̣n lấp ló đằng xa v́ trận khởi chiến đằng chợ đă làm dao động mạnh tinh thần của chàng, khiến chàng chán nản quá, chỉ muốn đi làm thợ ḷ gốm cho xong.

Mười lăm phút sau, nhà văn tập sự nầy đi tới bót cảnh sát, đầu điểm của ṿng chiều duy nhất của thành phố nhỏ nầy.

Vụ kiện đă được xử xong, và thiên hạ kéo nhau ra về.

Nh́n cái cô đẹp, sang mà miệng rộng, từ Sài-g̣n, cơm ghe bè bạn lên tới xứ sầu-riêng để ăn sầu riêng, và nghe cô ta lẩm bẩm : „Mẹ kiếp, thật xui xẻo,  trên bốn chục bạc toi mạng.“ Bân biết là họ đă xử  „ch́m xuồng“ vụ tranh tụng nầy.

Ch́m xuồng, nhưng người địa phương lại hoá ra thắng kiện. Người đương thời không sao mà không thương, ghét.

„Không, chàng lẩm bẩm, vị của sầu riêng không có tiêu chuẩn, nhưng văn nghệ th́ có, năm mươi năm sau, giá trị của quyển „Sóng T́nh“ sẽ được đặt rơ, và ḿnh cứ làm văn nghệ được, bởi sẽ có một ông ṭa công minh và sáng suốt là thời gian.“

 

           

© Binhnguyenloc.com