Truyện ngắn HƯƠNG QUÊ

 

Ông Thầy Heo

 

B̀NH-NGUYÊN LỘC

 

 

Năm tôi bắt đầu hiểu biết chút ít mọi việc xảy ra chung quanh tôi, tức cách đây non nửa thế-kỷ, th́ ông Sáu Lương đă khởi-sự xuống chơn về mặt vật-chất lẫn tinh-thần.

Ông Sáu làm thầy thuốc chuyên-môn trị bịnh toàn cho ngựa không mà thôi.  Mặc dầu thế, ông cũng được trọng-vọng, v́ ngựa là loài vật thuộc giai-cấp thượng-lưu, tất cả vua chúa, công-hầu, đại-thần, nho-sĩ, đều đặt ngựa đứng hàng đầu sổ liệt-kê thú-vật, và có hàng vạn quyển sách chữ Tàu viết về ngựa, trong đó có bộ Mă-Kinh, của gia-bảo của họ ông Sáu Lương, họ nầy làm thuốc cho ngựa từ nhiều đời rồi, nhờ bộ sách ấy.

Ngôn-ngữ Trung-Hoa cũng đầy dẫy từ-ngữ đẹp-đẽ nói đến ngựa, nào là „Tuấn-mă“, nào là „Vó-Kư“ vân-vân.  Tóm lại, con ngựa thường được Trung-Hoa coi trọng hơn kẻ cùng-đinh rất nhiều, mà Trung-Hoa c̣n là thầy của ta vào năm đó, một vị Mă-Y hẳn cũng là người có địa-vị hay trong xă-hội.

Nhưng xe đạp lại ra đời.

Các tay phú-hào trong vùng, một vùng rộng lớn đến hơn hai mươi làng, vẫn quan-niệm rằng đội nón lông, mang giày Tàu, và cỡi ngựa, trông quư-phái và oai-vệ hơn là c̣ng lưng mà đạp chiếc xe đạp trên một thứ đường đá gồ-ghề (đường thuở ấy chưa tráng nhựa).  Chỉ phiền là cỡi ngựa quá tốn tiền: phải nuôi một thằng bé chăn ngựa nè, phải tốn cỏ ngựa mỗi hôm nè, và nếu cần đi tỉnh-lỵ, th́ tới nơi, không biết để con ngựa ở đâu, không nhà quen nào chịu chứa con vật mà nước tiểu rất hăng mùi am-mô-nhắc ấy.

Thế nên giai-cấp phú-hào đành tự hạ ḿnh xuống cùng với giai-cấp phu lục-lộ, tức là xê-dịch bằng ngựa sắt vậy, và con vật giai-cấp thượng-lưu bị bán cho các chủ xe thổ-mộ.

Chính ông Sáu Lương cũng tập cỡi xe đạp, mặc dầu đó là ông tự giết nghề của ông.

Tai-họa thứ nh́ lại đến.  Họa vô-đơn-chí mà.  Là xe đ̣ cũng ra đời sau đó vài năm.  Ở miền Đông nhiều đường-sá nên quận-lỵ nào cũng có xe đ̣ đưa đi tỉnh, hoặc đưa xuống tận Sàig̣n.

Xe thổ-mộ, nơi nương-náu cuối cùng của những con tuấn-mă, lại phải lúc-thúc ở các làng hẻo-lánh và số xe hàng năm càng sụt mất hằng trăm chiếc.

Ông Mă-Y chẳng c̣n biết bốc thuốc cho ai nữa, v́ số ngựa c̣n ít quá th́ số ngựa bịnh tự-nhiên cũng quá ít.  Người ta rù-ŕ với nhau là nhà ông Sáu ăn không đủ no, nhưng v́ tự-ái nên ông giấu nhẹm sự túng-cùng của ông.

Nhưng đùng một cái, đời ông Sáu lại bỗng lên hương: Tây họ mở trường đua ngựa lớn ở Sàig̣n, trường đua nầy vốn đă có từ lâu, nhưng chỉ đua chơi chơi, chủ ngựa toàn là người Pháp, đâu có ai biết tài ông.  Năm ấy trường đua phát-triển, người ḿnh tập-tánh học làm sang, nuôi ngựa đua, và th́nh-ĺnh nhớ đến vị Mă-Y mà danh-tiếng từ Biên-Ḥa ngày xưa đă vang-dội sang mười tám thôn vườn trầu ở Hồc-Môn, một vùng chuyên-môn nuôi ngựa có truyền-thống và bấy giờ là cái ổ ngựa đua của nhà giàu Việt-Nam.

Người ta hết thấy ông Sáu Lương mặc áo xuyến rách khuỷu tay nữa và vợ ông lại đeo ṿng bằng vàng y, ông rào bằng gạch và bằng sắt bông.  Ngựa đua quư hơn ngựa thường, sanh-mạng của chúng cũng quư hơn sanh-mạng của con người, kể luôn những những người khá-giả nữa chớ đừng nói là cùng-đinh, nên ông Sáu Lương lấy tiền công-dức bao nhiêu, các chủ ngựa cũng sẵn ḷng chi.

Nhưng thời-vận của ông Sáu chỉ hanh-thông trở lại đâu có vài năm v́ giới đua ngựa Sàig̣n lưu-manh-hóa bằng cách „đốp“ (doping) ngựa.  Đốp ngựa phải dùng thuốc kích-thích trong kho Tây-dược.  Họ bỗng thấy rằng Tây-dược hiệu-nghiệm hơn, nên rồi ngựa có bịnh, họ nhờ thú-y Tây-học săn-sóc, trị dùm, cho ông Sáu ra ŕa luôn.

Gia-đ́nh ông Sáu lại ăn không đủ no, và áo xuyến của ông lại rách khuỷu tay như mấy năm trước.

Đó rồi tôi đi Sàig̣n năm 16 và không về làng nữa, hay nói cho đúng ra, rất ít về làng, và tự-nhiên, tôi quên mất người thầy thuốc tối-tăm ấy.

Măi cho đến năm 1954, sau Hiệp-Định Giơ-Neo (Genève), tôi về thăm lại làng xóm đă điêu-tàn, hỏi thăm tin-tức từng người làng th́ nghe rằng ông Sáu c̣n sống, nhưng già lắm, sang lánh-cư ở làng kế-cận từ chín năm rồi, và rất khá-giả.

Tôi bỏ công đi thăm ông thầy thuốc ngựa ấy, không phải v́ nghe tin ông khá-giả mà ông là người lớn tuổi độc-nhất của làng tôi c̣n sống-sót.  Đó là h́nh-ảnh của quá-khứ mến-yêu của làng tôi, đó là tấm gương thần mà soi vào, tôi hy-vọng thấy lại được phần nào buổi thiếu-thời của tôi.

Tôi hơi thất-vọng khi vào làng, nghe dân làng cho biết rằng ông Sáu là „thầy thuốc Heo“.  Họ nói đến cái nghề của ông bằng một giọng mỉa-mai, khinh-bỉ.  Trong giới loài vật cũng có giai-cấp, con ngựa là thượng-lưu, c̣n con heo là bạch-đinh vậy.  Bao nhiêu tộ́-lỗi người ta đều trút lên đầu con heo: Ngu như heo - Ở dơ như heo - Tạp ăn như heo.  Tây họ c̣n nói Dâm-dục như heo.

Một ông thầy thuốc trị bịnh cho giới thượng-lưu, lại tự hạ ḿnh trị bịnh cho bọn c̣-ke lục-chốt th́ tức là ông ta đă tự hạ-cấp-hóa vậy.

Nhưng tôi thất-vọng v́ lẽ khác.  Ngày xưa, ông Sáu biết rất nhiều chuyện ngựa mà tôi mê nghe.  Ngày nay, chuyện heo của ông, chắc không có ǵ hấp-dẫn lắm.

Ông Sáu không nhận ra tôi, cố-nhiên.  Tôi phải khai tam-đại ra, ông mới biết tôi là ai.  Nhưng, tôi tin chắc rằng, nếu tôi là một kẻ hoàn-toàn xa-lạ, chắc cũng được ông tiếp-rước vui-vẻ, tử-tế, v́ xem ra ông rất yêu đời.

Tôi ngạc-nhiên lắm.  Một ông lăo tám mươi mà c̣n yêu đời th́ thật là hiếm-có.  Nhưng cái ấy cũng chẳng đáng lấy làm lạ bằng cái vẻ hănh-diện của một ông „Thầy thuốc Heo“.

Rơ-ràng ông cụ không mặc-cảm chút nào hết, dẫu cho có bị người chung-quanh tặng cho cái tục-danh không mấy rạng-rỡ ấy, và hẳn ông cũng đôi khi bắt chợt được vẻ khinh-rẻ ông nơi giọng nói và lối nh́n của người khác.

Ông Sáu là một nhà nho thủ-cựu và rất trọng tôn-ti trật-tự, rất quư thể-thống mà chức-tước, nghề-nghiệp ban cho con người, th́ không thể bảo rằng ông được an-ủi bằng sự khá-giả về chiều được đâu.

Những ông cụ tác-phong và nhơn-sinh-quan như ông, thà là ăn cháo trắng, mặc áo rách để làm lương-y ế khách, chớ nhứt-định không ăn thịt heo nhờ nghề „Thầy thuốc Heo“.

Ông mời tôi ăn cơm, tôi nhận lời để có th́-giờ khơi chuyện cho ông kể lại những bước thăng-trầm của nơi chôn nhau, cắt rún của tôi.

Không, ông Sáu Lương không hạ-cấp chút nào.  Ông vẫn ăn nói văn-vẻ như xưa, vẫn khiêm-tốn như bất-kỳ nhà thâm-nho nào, và vẫn biết quư và tiếc bao nhiêu cái đẹp của nếp sống thời ấy, thời mà con người kính-trọng chữ-nghĩa, lễ-giáo hơn các nhà lầu và ô-tô.

Gần tàn bữa tiểu-yến ở nhà ông, tôi mới dám đi lần một cách khéo-léo để t́m hiểu tâm-trạng và nhơn-sinh-quan của nhà Nho biến thành Thầy thuốc Heo nầy.

Ông Sáu ôn-tồn nói:

-          Thật ra th́ nho-phong đâu có thủ-cựu.  Người ta vẫn biết quư-trọng tiến-bộ, và không coi rẻ cái ǵ hết ngoại-trừ sự mất luân-thường mà thôi.  Chắc cậu em lấy làm lạ sao tôi chịu hạ ḿnh đi xem mạch ba con heo hôi-hám chớ ǵ?  Mà thật, khác xa những năm mà người ta rước tôi đi Bà-Điểm bằng xe Delahaye để trị ngựa đua.

Nhưng „Dân vi quư, quân vi khinh“ th́ con heo phải quư-báu hơn con ngựa, bởi con heo nuôi cho dân sống, c̣n con ngựa để dành cho các ông nhà giàu cỡi đi chơi, các ông triệu-phú bắt nó đua để đánh cá cờ bạc, th́ tôi trị bịnh cho heo, tôi hănh-diện hơn là trị bịnh cho ngựa nữa.

Cậu em có biết hay không?  Một con ngựa đua chết, chủ ngựa xem như con gà chết.  C̣n một con heo chết th́ cả nhà nuôi heo đều khóc v́ vốn-liếng của họ trong ấy khá nhiều.

Cả nhà nuôi heo khóc, mà rồi người khác cũng khổ v́ heo chết th́ hiếm heo, giá thịt tăng lên.  Không, cậu em à, làm ngự-y trị cho vua không hơn làm thầy thuốc trị bịnh cho cu-ly, th́ làm Mă-Y cũng không hơn làm „Thầy thuốc Heo“ chút nào.

-          Thưa cụ, trị có hiệu-nghiệm, có kết-quả chăng?

-          Thường th́ bổ-đồng mười con heo bịnh, tôi cứu được năm sáu con, tức cứu luôn năm, sáu gia-đ́nh nghèo đó chớ.  Nhưng nếu có dịch th́ tôi đành bó tay v́ tôi không biết ǵ hết về dịch heo.  Nước Tàu họ cũng phân-chia giai-cấp lắm, có hằng vạn sách về ngựa, nhưng không có lấy một quyển sách về heo, tôi phải lần ḍ, t́m-ṭi để làm thuốc, chớ không học được của ai hết.

-          Nhưng thưa cụ, nghe nói vài ty, sở ở Sàig̣n họ sành bịnh heo và có thuốc hay lắm?

-          Tôi cũng có nghe như vậy.  Nhưng chúng tôi quê mùa, biết họ ở đâu mà t́m để học-hỏi.  Đáng lư họ phải cho hội-đồng xă biết rơ họ ở đâu, để các ông ấy chỉ đường đi nước bước cho chúng tôi, nhưng chính các ông hội-đồng xă có nuôi heo, cũng phải nhờ cậy tôi.

Chắc các ổng không cần được ai biết cho lắm, chớ c̣n ở một sở  nhà  nước   thông       giấy về làng, nào có khó-khăn ǵ đâu.

À, cậu em có nhớ ngôi mộ đá xanh đồ-sộ ở làng ḿnh hay không?

-     Thưa có, mộ của ông Thượng.

-     Thuở cậu em c̣n bé, chắc cậu em có chơi giỡn trong ấy, tôi cũng vậy.  Nhưng không  có ông Thượng khỉ khô ǵ hết.  Đó là mộ của ông lang Hầu.  Thuở ấy vua Gia-Long chạy trốn ở đất Nam-Kỳ, nhờ ông lang Hầu giúp cho khi nào vua đau bụng, nhức đầu.  Sau nhà vua xưng đế, đem ông lang Hầu về Huế cho làm ngự-y.  Cái thứ ngự-y th́ chỉ việc cho sâm-nhung là đủ rồi v́ hoàng-gia ít đau ốm các bịnh ngặt như dân nghèo ta.  Cùng lắm là bốc thuốc tráng-dương bổ-thận cho các ngài mà thôi.  Cả đời chỉ làm được có bấy nhiêu đó là đă giàu sang, đến khi vua Gia-Long lâm trọng-bịnh, ông ấy cũng chẳng cứu được.  Vậy mà suưt lưu-danh hậu-thế, nếu mộ bia không bị sét đánh bể đi.

Ông ấy đâu có giúp ích bằng hằng trăm ông lang nặc-danh khác trong các làng-mạc, ông nào trong đời cũng cứu được ít lắm là mươi mạng người.  Thế nên có thằng chúng nó xấc-láo, kêu tôi là ông thầy Heo, cố-ư bỏ tiếng „thuốc“ sau tiếng „thầy“ và nhấn mạnh ở tiếng „heo“ tôi cũng bất-chấp.  Tôi giúp ích được cho dân là tôi vui ḷng, và tôi hănh-diện rồi.

Ông Sáu, nói nhiều quá, nói dài quá, quá sức mong-mỏi của tôi.  Tôi cứ đinh-ninh rằng ông sẽ đánh trống lấp sau những câu hỏi của tôi chớ!

Ông vừa nói tới đây th́ bỗng có tiếng đờn bà rống lên khóc ở một nếp nhà cách nhà ông Sáu một cái chồi.

-          H́nh như có ai vừa tắt nghỉ?

-          Không, đó là thím tư Thao thím khóc con heo gần giáp-niên của thím.  Con heo nặng trên một tạ, nhiều tiền lắm.  Nó đau yết-hầu, nổi mục đỏ ở dưới nọng và nóng sốt dữ lắm.  Tôi đă săn-sóc nó suốt một tuần-lễ rồi, nhưng con người c̣n có số-mạng, huống-hồ ǵ là heo.

Một tấn thảm-kịch heo vừa xảy ra trong làng cùng với tiếng khóc của một người đờn bà khiến tôi bỗng thấy ông Thầy Heo vĩ-đại thật, vĩ-đại hơn nhiều các ông đốc-tơ tiêm thuốc cho các tay tỷ-phú mà con cháu họ mong sớm chết đi cho rồi, để chúng nó chia gấp gia-tài.  Ông Sáu vĩ-đại, nhờ ngăn lệ cho nông-dân th́ ít, mà nhờ ông cả gan dám quư-trọng cái nghề săn-sóc heo của ông, một công-việc thật không xứng-đáng với kẻ sĩ chút nào, những kẻ sĩ sắp hạng ḿnh đứng đầu trong tổ-chức xă-hội nhứt sĩ, nh́ nông ….

Bỗng tôi bật cười, khiến ông Sáu ngơ-ngác không hiểu ǵ cả.  Tôi nhớ có nghe con của một ông đốc-tơ chế-riễu con của một ông thú-y Sàig̣n.  Cậu nầy bị chê:

 

-          Mầy là con của thầy thuốc chó.

 

Đến Thầy Heo mà c̣n cao-cả được th́ không có nghề ǵ thấp-hèn hết.